घरी तयार केलेल्या खताविषयी प्रश्नोत्तरे

काल गच्चीवरील मातीविरहित बाग ह्या फेसबुकवरील समूहामध्ये मी घरी तयार केलेल्या खताविषयीची पोस्ट शेअर केली होती, त्यावर अनेक सदस्यांनी पसंतीची दाद दिली व प्रश्नही विचारले आहेत. ते प्रश्न वाचल्यावर माझ्याही मनात काही प्रश्न निर्माण झाले. त्या सर्व प्रश्नांची सविस्तर उत्तरे देता यावीत म्हणून ही स्वतंत्र पोस्ट लिहीत आहे.

घरी तयार केलेलं खत आणि आंब्याच्या रूजवलेल्या कोयी

प्रथमच घरच्या घरी खत तयार केलं. इडलीपात्राची रचना असते तसे प्लास्टिकचे आयते डबे विकत मिळतात. तसे दोन डबे आणले आहेत. ह्या डब्यांचा आकार आपल्या नेहमीच्या कचऱ्याच्या बालदीसारखाच असतो. तळापासून दोन इंच अंतर ठेवून जाळी लावलेली असते. डबा कसा वापरावा हे मार्गदर्शन करणारी पुस्तिक सोबत मिळते.

आपला नेहमीचा हिरवा कचरा, अंड्यांची टरफलं, चहाचा गाळ ह्यात टाकत राहायचा. ओलसर कचरा चालतो पण अगदी पाणी गळतंय असं काही टाकू नये. ओलसर कचऱ्यातलं पाणी खाली जाळीतून झिरपत तळाशी गोळा होतं. डब्याला एक नळ बसवलेला आहे, पाण्याच्या टाकीला असतो तसाच! त्यातून हे पाणी भांड्यात काढून घेता येतं. हे पाणी झाडांसाठी उत्तम!

वसुंधरेचा इशारा

पाश्चात्य अभिनेत्री ज्युलिया रॉबर्ट्स हिच्या आवाजातला हा व्हिडिओ पाहताना काय वाटतं ते तुमचं तुम्ही ठरवा. मला तर धडकी भरते. सृष्टी माता, जिला आपण पृथ्वी म्हणतो, ती आपल्याला काय संदेश देते ह्यावर आधारित हा व्हिडिओ आहे.

Conservation International ह्या जागतिक पर्यावरण स्नेही व मनुष्य कल्याण संस्थेने Nature is speaking (निसर्गाचे बोल) ह्या मालिकेअंतर्गत निसर्गाची निरनिराळी तत्व आपल्याशी संवाद साधत आहेत, अशा आशयाचे व्हिडीओज २०१४ साली प्रकाशित केले होते.

काही प्रसिद्ध पाश्चात्य कलाकारांनी त्या व्हिडीओजना आपला आवाज दिला आहे. निसर्गाची ही तत्वं त्यांचं मनोगत आपल्याला सांगतात. सृष्टीला वाचवण्यापेक्षा मनुष्य जातीला इथे तग धरून राहायचं असेल तर काय करावं लागेल ह्याचा इशारा देतात.

त्याच मालिकेतला हा एक व्हिडीओ.

बीजामृत व जीवामृत

बीजामृत

बीजामृताच्या बीजप्रक्रियेमुळे उगवणशक्ती वाढते तसेच तुटवातीची वाढ जोमदार होते.

साहित्य: २० लिटर पाणी, १ किलो देशी गाईचे शेण, १ लिटर गोमूत्र, १०० मिली दूध, जिवाणू माती मूठभर व ५० ग्रॅम चुना.

अमृत पाणी:
साहित्य: पावशेर देशी गाईचे तूप, १० किलो शेण, अर्धा किलो मध, २०० लिटर पाणी.

कंपोस्ट

नाडेफ कंपोस्ट

टाकी बांधण्याची पद्धत:
पाणी न साचणारी उंच ठिकाणाची व सावली असणारी जागा निवडावी. टाकीचे बांधकाम शक्यतो भाजक्या विटांमध्ये ९ इंच जाडीचे करावे. टाकीचा आकार १५ फूट लांब, ५ फूट रुंद व ३.५ फूट उंच असावा. बांधकाम करताना टाकीचा तळाचा भाग कठीण स्वरूपाचा करून घ्यावा. वीट बांधकामाच्या प्रत्येक थरानंतर तिसर्‍या थरामध्ये खिडक्या ठेवा. खिडक्यांची रचना तिरकस रेषेत चारी बाजूंना येईल असे पहावे.
नाडेफ भरण्यासाठी लागणारी सामग्री : –
१) १५ टन काडी कचरा, पालापाचोळा, घसकटे इ.
२) ८ ते १० पाट्या शेणखत व १ गाडी माती.
३) ४ ते ५ बॅटल पाणी.
४) जनावराचे मूत्र उपलब्धतेनुसार.

हिरवळीची खते

दिवसेंदिवस शेणखत व कंपोस्ट खताची उपलब्धता व पर्यायाने जमीनीची सुपीकता कमी होत चालली आहे. त्यामुळे जमिनीची सुपीकता कायमस्वरूपी टिकून राहण्यासाठी हिरवळीची पिके घेऊन फुलोर्‍यावर येण्यापूर्वी जमिनीत गाडल्यास उत्तम प्रतीचे सेंद्रिय खत मिळून जमिनीचा पोत सुधारतो व सुपीकता वाढते.

जमिनीचे भौतिक गुणधर्म सुधारण्यास सेंद्रिय कर्बाची अत्यंत आवश्यकता असते; परंतु भारत हा उष्ण प्रदेश असल्याने जमिनीतील सेंद्रिय कर्बाचे ऑक्सिटेशन खूप झपाट्याने होते व सेंद्रिय कर्बाची नेहमीच कमतरता भासते.
सेंद्रिय पदार्थाचे प्रमाण जमिनीत वाढल्यामुळे जमिनीमध्ये असलेल्या जिवाणूंची संख्या खूप वाढते. तसेच सेंद्रिय पदार्थ मातीच्या लहान लहान कणांना एकत्र सांधून ठेवतो. हलक्या जमिनीमध्ये सेंद्रिय पदार्थामुळे पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता वाढते.

दशपर्णी अर्क (दहा पानांचा अर्क)

सगळ्या प्रकारच्या किडी, पहिल्या अवस्थेतील अळ्या व ३४ प्रकारच्या बुरशी यांचे नियंत्रण दशपर्णी अर्क करते.

दशपर्णी अर्क कसा करावा
१) कडुनिबांचा पाला – ५ किलो
२) घाणेरी (टणटणी) पाला – २ किलो
३) निरगुडी पाला – २ किलो
४) पपई पाला – २ किलो
५) गुळवेल/पांढरा धोतरा पाला – २ किलो
६) रुई पाला – २ किलो
७) लाल कण्हेर पाला – २ किलो
८) वण एरंड पाला – २ किलो
९) करंज पाला – २ किलो
१०) सीताफळ पाला – २ किलो

निंबोळी अर्क

५ टक्के निंबोळी अर्क तार करण्याची सोपी पद्धत:

उन्हाळ्यात (पावसाच्या सुरुवातीस) निंबोळ्या उपलब्ध असताना त्या जमा कराव्यात. त्या चांगल्या वाळवून साफ कराव्यात व साठवण करावी. फवारणीच्या आदल्या दिवशी आवश्यक तेवढ्या बारीक कराव्यात. पाच किलो चुरा नऊ लिटर पाण्यात फवारणीच्या आदल्या दिवशी सायंकाळी भिजत टाकावा. एक लिटर पाण्यात २०० ग्रॅम साबण्याचा चुरा वेगळा भिजत ठेवावा. दुसर्‍या दिवशी सकाळी निंबोळीचा अर्क पातळ फडक्यातून चांगला गाळून घ्यावा. त्या अर्कात एक लिटर पाण्यात तयार केलेले साबणाचे द्रावण मिसळावे. हा अर्क एकूण दहा लिटर होईल एवढे पाणी टाकावे. वरीलप्रमाणे तयार केलेला एक लिटर अर्क पाण्यात मिसळून ढवळावा व फवारणीसाठी वापरावा. अशा प्रकारे निंबोळी अर्क फवारणीच्या दिवशीच तयार करून वापरावा.

हिरवा कोपरा : नमन हिरवाईच्या मित्राला – संजीवक ऊर्जेला

एकवीस जून ते एकवीस डिसेंबर या सहा महिन्यांत दिनमान कमी होत गेले होते, पण सूर्याच्या मिळणाऱ्या ऊर्जेवर आपण आपली परसबाग फुलवली, बीज अंकुरले, रोपं तरारली, पाने, फुले, फळे धरली. या सगळ्या हिरवाईतून आपल्याला ऊर्जा मिळाली. त्यासाठी आपणही बागेत श्रमदान करून ऊर्जा वापरली. म्हणजे उर्जेचे चक्र आपल्या बागेत चालू होते. आज सकाळी बागेत काम करताना सहाव्या मजल्यावरून पूर्वेकडील लालिमा दिसत होता, अन् ललत रागातले पं. वसंतरावांचे सूर कानावर पडत होते. ‘तेजोनिधी लोहगोल’ अन् काही क्षणातच क्षितिजावरून वर आले तेज:पुंज सूर्यिबब. लवकरच हा मित्र मकर राशीत संक्रमण करेल. आपले संपूर्ण जीवन सूर्याभोवती फिरत आहे.

पाचटापासून गांडूळ खत कसे तयार करावे?

  • जागेची निवड व शेड उभारणी :-
गांडूळ खतनिर्मितीसाठी खड्ड्यावर दिवसभर सावली राहण्यासाठी छप्पर करावे. त्याकरिता शेतावर उपलब्ध असणार्‍या वस्तू बांबू, लाकडे, उसाचे पाचट यांचा वापर करावा. त्याची मधील उंची ६.५ फूट; बाजूची उंची ५ फूट व रुंदी १० फूट असावी. छपराची लांब आपल्याकडे उपलब्ध असणार्‍या उसाच्या पाचटानुसार कमी-जास्त होईल. अशा छपरामध्ये मध्यापासून १-१ फूट दोन्ही जागा सोडून ४ फूट रुंदीचे व १ फूट उंचीचे दोन समांतर वाफे वीट बांधकाम करून तयार करावेत व आतील बाजूने प्लॅस्टर करावे. तसेच खालील बाजूस कोबा करून घ्यावा. जादा झालेले पाणी जाण्यासाठी (व्हर्मीवॉश) तळाशी पाइप टाकावा. वाफे तयार करण्याची दुसरी पद्धत म्हणजे वाफे जमिनीच्या वर बांधण्याऐवजी ८-९ इंच खोलीचे दोन समांतर चर काढावेत. खड्यातील माती चांगली चोपून टणक करावी.

कृष्ण तुळस ज्यांचे दारी आरोग्य नांदे त्यांचे घरी

भारतीय संस्कृतीमध्ये तुळशीला अनन्यसाधारण महत्व आहे. हिंदू धर्मात तुळशीला मांगल्याचे प्रतिक मानले जाते. केवळ भारतातच नाही तर जगाच्या कानाकोपऱ्यात तुळशीच्या विविध जाती आढळतात.

प्राचीन आयुर्वेद ग्रंथांमध्ये तुळशीच्या चार प्रमुख जातींचा उल्लेख केलेला आढळतो:
१) कृष्ण तुळस, २) राम तुळस, ३) रान तुळस, ४) कापूर तुळस

या लेखामधून आपण या सर्व जातींमधील सर्वात प्रभावी अशा कृष्ण तुळशीबद्दल माहिती मिळवणार आहोत:

काजू मोहोर संरक्षण कसे करावे?

काजू हे परदेशी चलन मिळवून देणारे महत्त्वाचे पीक आहे. ते खऱ्या अर्थाने योग्यच आहे. कारण काजूगराच्या निर्यातीमधून आपल्या देशाला मोठया प्रमाणात परकीय चलन मिळते.

काजू हे परदेशी चलन मिळवून देणारे महत्त्वाचे पीक आहे. ते ख-या अर्थाने योग्यच आहे. कारण काजूगराच्या निर्यातीमधून आपल्या देशाला मोठया प्रमाणात परकीय चलन मिळते. महाराष्ट्रामध्ये होणा-या फळबाग लागवडीखाली येणा-या क्षेत्राचा विचार करता काजू पिकाखालील क्षेत्र दिवसेंदिवस वाढत आहे.

महाराष्ट्रात एकूण काजू लागवडीखालील क्षेत्र १.७५ लाख हेक्टर असून एकूण उत्पादकता १.५० लाख टन एवढी आहे. तथापि देशाच्या काजू उत्पादकतेचा विचार करता आपल्या देशाची सरासरी प्रति हेक्टर काजू उत्पादकता ही ८६५ किलो आहे. महाराष्ट्रात काजू पिकाचे सरासरी १.५ टन प्रति हेक्टरी एवढे उत्पादन मिळते. काजू पिकाच्या उत्पादन वाढीसाठी अनेक गोष्टी महत्त्वाच्या असून पीक संरक्षण ही एक महत्त्वाची बाब आहे.

फळे काढणीनंतरचे काजू बागेचे व्यवस्थापन

कोकणातील हापूस आंब्यानंतरचे महत्त्वाचे पीक म्हणजे काजू होय. शेतक-याना परकीय चलन मिळवून देणा-या या काजू पिकावर यंदाच्या हंगामात मात्र बदलत्या हवामानामुळे विपरीत परिणाम झाला.

या हंगामात जास्त काळ कमी तापमान राहिल्याने मोहोर आलेल्या ठिकाणी सयुक्त फुलांचे प्रमाण क मी राहिले व नर फुलांचे प्रमाण जास्त राहिले. यामुळे अपेक्षित फळधारणा झाली नाही. असा मोहोर मोठया प्रमाणावर सुकून गेला.

यातून शिल्लक राहिलेल्या मोहोराचा काजू हंगाम अखेरच्या टप्यात आला आहे. सध्या वातावरणामध्ये तापमान वाढल्यामुळे फळांच्या पक्वतेवर लक्ष ठेवून फळांची काढणी करणे आवश्यक आहे. जास्त तापमानामुळे फळे तडकू नयेत यासाठी जमिनीवर आच्छादन करावे.

खोडा सभोवताली पालापाचोळा टाकल्यामुळे जमिनीतील ओलावा टिकून राहण्यास मदत होते आणि जास्त तापमानाचा फळांवर होणारा परिणाम आपण कमी करू शकतो अशी माहिती श्री. कोकाटे यांनी दिली. तसेच शक्य असल्यास १० ते १२ लिटर पाणी प्रती झाड प्रती दिवस देणे फायद्याचे ठरेल.

फळभाज्या कुंडीत

फळभाज्या लावणं म्हणजे अतिशय नाजूक काम. पण अस्सल गावराण चवीच्या फळभाज्या खायच्या तर इतके कष्ट तर घ्यावेच लागतील.

आमचे आजोबा गावाहून शहरातल्या आमच्या घरी यायचे, पण पुन्हा गावी परत जाण्याची त्यांना खूप घाई असायची. ते म्हणायचे, इथल्या पाण्याला आणि भाजीला काही चवच नसते. मला त्यावेळी त्यांचं हसू यायचं. मला वाटायचं, पाणी आणि भाज्या सगळीकडे सारख्याच, त्यात चवीचं ते काय? पण मी जसजसा मोठा होत गेलो तसतसं मला समजत गेलं की, गावाकडच्या भाज्यांना खरंच एक चव होती. फक्त मीठ आणि मसाल्यात शिजवलेल्या त्या भाज्या पुन्हा पुन्हा खाव्याशा वाटत. आता लक्षात येतंय की, तो गुण त्या भाज्यांच्या वाणाचा आणि मातीचा होता. पूर्वी मिळणारा गोलमटोल टमाटा, हिरवी काटेरी वांगी, थोडीशी पोपटी पिवळसर भेंडी पुन्हा मिळाली तर; जेवणाची रंगतच वाढेल! हे सगळं शक्य आहे, आपल्या हिरव्या कोप:यात! पुण्यात राहणा:या अनघानं एकच गावठी वांग्याचं रोप लावलं. एकावेळी तिच्या त्रिकोणी कुटुंबाला पुरतील एवढी तीनच वांगी मिळायची. पण त्या वांग्याची भाजी एवढी चविष्ट व्हायची की, एकेक वांगं खाऊन कुणाचं मन भरत नसे!

रानहळदीचं रानफूल

रताच्या जीवसंपदेपैकी एक महत्त्वाची वनस्पती म्हणजे ‘हळद.’ हळद ही आपल्या देशाची सार्वभौम संपदा आहे. हजारो वर्षांपासून हळदीचे अनेक उपयोग इथे सर्वानाच माहीत आहेत. भारतात औषध म्हणून विविध प्रकारे हळदीचा उपयोग केला जातो. जखमेतील स्राव थांबवण्यासाठी पू होऊ नये म्हणून आणि खोकल्यावर दूध-हळद वापरणे हा तर जुना प्रघात आहे. तरुण मुली त्वचा गोरी करण्यासाठी तर स्वयंपाकघरात बायका पदार्थाची रुची आणि रंग वाढवण्यासाठी हळद वापरतात. देवळात आणि देव्हाऱ्यात तिची महती काय सांगावी. पण याच आपल्या हळदीचं पेटंट मात्र पहिल्यांदा दुसऱ्याची हाती पडलं.

काळय़ा मुसळीचं फूल

‘येऊर’चं जंगल हे चिरतरुण जंगल आहे. एक पाऊस पडला आणि ते वनचैतन्याने सळसळायला लागलं. अक्षरश: या जंगलाने कात टाकली. उन्हाळ्यात या जंगलातल्या पांगारा, काटे-सावर, साग, ऐन, कौशी अशा प्रकारच्या झाडांनी स्वत:ची पाने गाळली होती. बिनपानाच्या पांगारा आणि काटे-सावरीचे काटे जरा जास्तच अंगावर येत होते. पण या जंगलातली सर्वच झाडे काही पानझडीची नाहीत. इतर अनेक झाडे ज्यांना वर्षभर पाने असतात, जी सदाहरित असतात अशी झाडे तुलनेने बरीच असल्याने ‘येऊर’चं जंगल कधी भकास वाटत नाही. सर्व जंगल दाट-हिरव्या पानांनी भरलेलं असतं तेव्हा पक्षी असूनही दिसत नाहीत. त्यांचे आवाज कानावर पडतात, त्यांची पळापळ जाणवते. पण प्रत्यक्षात पक्ष्यांचं दर्शन होत नाही. याउलट जेव्हा पानगळ होते तेव्हा बिनपानाच्या झाडावर बसलेले पक्षी आणि त्यांच्या हालचाली स्पष्ट दिसतात. हे जंगल अशा पानगळीच्या आणि सदाहरित अशा झाडांच्या समन्वयाने तयार झाल्यामुळे, इथली जैवविविधता आपल्या कल्पनेपलीकडची आहे. ती लपून न राहता नजरेस पडते.

रानटी वनस्पती

पल्या आसपासच्या जंगलात आणि परिसरातसुद्धा अनेक रानटी वनस्पती पावसाळ्यात उगवलेल्या दिसतात. ज्या जागी काल-परवापर्यंत काहीही उगवलेलं नव्हतं त्या जागा पावसानंतर लगेचच हिरव्या झालेल्या दिसतात. त्यात काही हर्वज् असतात तशा वेलीही असतात. भिंतीतल्या दोन दगडांच्या सांध्रीमधल्या मातीतून डोकावणारे नेचेसुद्धा खूप लोभस दिसतात. एरवी बिनफुलांच्या या नेच्यांकडे आपले फारसे लक्ष जात नाही. कधी कधी या जुन्या भिंती पाडल्या जातात आणि नेचे गायब होतात. कधी कधी या भिंतीची डागडुजी केली जाते तेव्हा दोन दगडांमध्ये सिमेंट भरले जाते, तेव्हा सिमेंटने भरलेला भाग बिननेचाचा दिसतो, मात्र ज्या सांध्रींमध्ये माती अजून शिल्लक आहे असा भाग नेच्यांनी भरगच्च झालेला दिसतो. या काँक्रीटीकरणात पावसाळ्यानंतर उगवणारे हे छोटे छोटे सौंदर्याचे तुकडे दिवसागणिक हरवून जात आहेत.

अळूचे फूल

आपल्यापकी अनेक जणांना अळूची भाजी आवडत असेल. विशेषत: आपल्याकडील बहुतेक लग्न समारंभांत ही भाजी आवर्जून केली जाते; पण तुम्ही याचे झाड व त्यास येणारा फुलोरा पाहिला आहे का?

अनेकांनी अळूची पाने निश्चितच पाहिली असतील; परंतु त्याचा फुलोरा मात्र बघितला असेलच असे नाही. आज या फुलोऱ्याची गंमत आपण पाहूयात. तुम्हाला असा फुलोरा बघायला मिळाल्यास त्याचे उत्तम निरीक्षण करा व तो तुमच्या मित्रमैत्रिणींनाही दाखवा.

‘पेव’ फुटायला लागले!

ठाणे शहराचं वैभव असणाऱ्या ‘येऊर’च्या जंगलातला जैवविविधतेचा साठा संपता न संपणारा. सध्या ‘येऊर’च्या जंगलात ‘पेव’ फुटायला सुरुवात झाली आहे. ‘पेवा’ला जास्त आणि डायरेक्ट अंगावर येणाऱ्या सूर्यप्रकाशाची गरज नसते. म्हणून मोठय़ा झाडाखाली योग्य अशी सावलीची जागा बघून हे पेव बघता बघता वाढत जातं. ‘पेव’ दिसायला अगदी छोटं, कमरेएवढं वाढणारं असलं तरी हर्ब (herb) या प्रकारात न मोडता झुडूप (shrub) या प्रकारात सामावते. हर्ब आणि श्रब यात हाच मुख्य फरक आहे की, हर्बचा बुंधा हिरवा, मांसल असतो, तर श्रबचा लाकडी. पेव इतरांपासून थोडं निराळंच आहे. त्याचा बुंधा अगदी सुरुवात होते तिथे लाकडी असतो. थोडा उंच झाल्यावर मात्र हर्बसारखा मांसल, मऊ आणि हिरवा लागतो. १५ ते ३० सें.मी.ची कर्दळीसारखी मोठी पानं ‘ससाईल’ म्हणजे बिनदेठाची असतात. देठावर लाल खूण असते. गोलाकार. जिन्याच्या पायऱ्यांसारखी पानांची मांडणी असते. खरं तर निसर्गातील ही गोलाकार म्हणजे चक्राकार पानांची मांडणी पाहून चक्राकार जिन्याची कल्पना सुचली असावी.

सौंदर्याची ‘कपबशी’

सध्या येऊरच्या जंगलात ‘कप अँड सॉसर’ म्हणजे ‘कपबशी’ असं गमतीशीर नाव असणारे झुडूप फुललं आहे. पुरुषभर उंची असणाऱ्या या झुडपाला लागलेल्या कपबशा पाहण्यासारख्या आहेत. या झुडपाच्या फांद्या सर्वागांनी पसरलेल्या असतात आणि त्यांच्या सर्वागात पांढरा चिक असतो. पान पुढे गोलाकार असून एक आड एक असतात. ती वरून हिरवीगार दिसत असली तरी पाठीमागच्या बाजूला त्यांना निळी झाक असते. पसरलेल्या हिरव्या गोलाकार पानांच्या देठाच्या वर आलेले फुलांचे नाजूक देठ आणि त्यावरती हिरवी बशी. या थोडय़ाशा खोलगट पण पसरट बशीच्या बरोबर मध्यभागी गोलाकार लालसर रंगाच्या डेमच्या आकाराचा कप असतो. एकेका फांदीवर ओळीने मांडलेल्या कपबशा फारच मजेशीर दिसतात.

आठवणीतला आसमंत

अजूनही सागरगोटे हा शब्द प्रचलित आहे पण तो प्रकारच माहीत नाही अशी अस्वस्था बघायला मिळते. ‘बिट्टी’च्या झाडाच्या बिया म्हणजेच सागरगोटे’. बिट्टीचं झाड म्हणजेच आपल्या पांढऱ्या कण्हेरीच्या ऐपोसायनेसी कुटुंबातलं सदस्य असलेलं ‘यलो ओलीएॅडर’ असं इंग्रजी नाव असलेलं झाड आहे. गेल्या काही पिढय़ांच्या बालपणाचा अविभाज्य भाग असलेलं हे झाड भारतातलं नाही बरं का! दक्षिण अमेरिका आणि वेस्ट इंडिज या झाडाचं माहेर आहे. इंग्लंडमध्ये ‘एक्साइल ट्री’ किंवा ‘ट्रम्टपेट फ्लॉवर ट्री’ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या झाडाचं वनस्पतिशास्त्रातलं नाव थेवेशिया पेरुव्हियाना. या नावात पण गंमत आहे. फ्रान्समध्ये आन्द्रे थेवेट नावाचे एक धर्मगुरू होते. या धर्मगुरूंच्या नावावरून थेवेशिया या झाडाचं हे जातिनाम तयार झालंय, नि पेरू देशात हे झाड पहिल्यांदा शोधलं गेलं म्हणून पेरुव्हियाना हे नाव. आहे ना मनोरंजक?

रंगोत्सव

आपण आपल्याच घाईगडबडीत असतो. आसपास बहरलेला निसर्ग आपल्या गावीही नसतो. सध्या बहरलेली शाल्मली आणि कांचनाची झाडं जरा थांबून, निरखून पहाल तर निसर्गाचा फुलोत्सव, रंगोत्सव बघून हरखून जाल.

आपण पक्षी निरीक्षणाला सुरुवात केली की निसर्गाकडे पाहायची आपली नजरच जणू बदलून जाते. वेगवेगळे पक्षी, त्यांच्या निवासाच्या जागा, त्यांचं खाणं नि त्या खाण्याची उपलब्धता, पक्ष्यांची वाढती किंवा घटती संख्या याच्या जोडीला निसर्गात होणारे बदल या सगळ्याचा कळत-नकळत विचार सुरू झालेला असतो. निसर्गातल्या संक्रमण काळात होणारे बदल आपण किती तत्परतेने पाहत असतो, टिपत असतो हे स्वतलाच विचारणं गरजेचं आहे. दररोजची प्रभातफेरी किंवा संध्याकाळी चालायला बाहेर पडल्यावर, एखाद्या सुट्टीच्या दिवशी जवळच्या उद्यानात, टेकडीवर, जंगलात चौकस नजरेने पाहिलं तर निसर्गात होत असलेले बदल सहज जाणवतात. हल्ली बहुतेक मोबाइल्स उत्तम फोटो काढू शकतात. त्याचा उपयोग केल्यास, लहानशी नोंदवही नि पेन जवळ बाळगल्यास निसर्गनिरीक्षण करण्याची नि टिपणं काढण्याची उत्तम सवय लागते. अपरिचित झाड, अनोळखी किडा, नवीन पक्षी जाणून घेतल्यावर होणारा आनंद काही औरच असतो.

निसर्गातला प्रेमोत्सव

शिशिरातली पानगळ संपायला लागली की निसर्गाला वेध लागतात ते प्रेमोत्सवाचे. अंगावर लाल लेणं मिरवणारा पांगारा आणि प्रेमाचा आदर्श असलेला सारस पक्षी या उत्सवाचेच प्रतीक आहेत.

नुकत्याच केलेल्या जंगल निसर्ग भ्रमंतीनंतर सहजच इंदिरा संतांची पानगळ कविता आठवली. किती सहजसुंदरपणे इंदिराबाईंनी जात्या शिशिराचं वर्णन केलंय. ‘आला शिशीर संपत पानगळ सरली, ऋतुराजाची चाहुल झाडावेलींना लागली..’. अगदी खरंय. जागोजागी करडय़ा शुष्क रंगाची जाणीव तीव्र होत असतानाच काटेसावर आणि पळसाने उधळलेला लाल रंग निसर्गात येऊ घातलेल्या प्रेमोत्सवाचेच प्रतीक वाटावं. जसे आपले न्यू इयर सेलिब्रेशन्सचे फंडे बहुचर्चित असतात, तसेच फेब्रुवारीतल्या सेंट व्हॅलेंटाईन डे या प्रेमदिवसाचे फंडे बहुचर्चित असतात. आपल्याकडे फेब्रुवारीचा दुसरा आठवडा जणू प्रेममय होऊन गेलेला असतो. निसर्गातसुद्धा येऊ घातलेल्या वसंताची चाहूल लागलेली असतेच. लाल काटेसावर नि गुलाबी कांचन पूर्ण फुलून जणू काही वसंताच्या आगमनाला तयारच असतात.

वसंतसमये प्राप्ते

शिशिराने विरक्त करून टाकलेल्या सृष्टीला ज्या सृजनकाळाची आस लागलेली तो काळ, अर्थात वसंत ऋतू. तो सुरू झाल्याची द्वाही आसमंतात फिरायला सुरुवात झाली आहे.

मागच्या आठवडय़ात जंगलवारी करून येत असताना, गाडीच्या ड्रायव्हरने मराठी गाणी लावली होती. बरीचशी अनोळखी नि कंटाळवाणी गाणी ऐकून झाल्यावर अचानक, ‘हृदयी वसंत फुलताना’ अशी परिचित गाण्याची ओळ कानावर आली. ती ऐकल्यावर पटकन हसू आलं. सध्याच्या आसमंताला हे गाणं अगदी चपखल लागू होत होतं, असं पटकन वाटून गेलं. आपल्या दैनंदिन धावपळीत हळुवार कूस पालटणारे ऋतू आपण पाहून न पाहिल्यासारखं करत असतो. मात्र काही ऋतू असे असतात की, त्यांचं आगमन अगदी हवंहवंसं वाटतं कारण त्या काळात निसर्ग अगदी भरभरून संपदा उधळत असतो. शिशिराने विरक्त करून टाकलेल्या सृष्टीला ज्या सर्जनकाळाची आस लागलेली तो काळ, अर्थात वसंत सुरू झाल्याची द्वाही आसमंतात फिरायला सुरुवात झालेली आहे. नुकत्याच पार पडलेल्या वसंत पंचमीने वसंताच्या आगमनावर शिक्कामोर्तब केलेलं आहेच. भारतीय ऋतुचक्राप्रमाणे आपल्याकडे शिशिर हा शेवटचा ऋतू तर वसंत पहिला ऋतू समजला जातो. म्हणजेच निसर्गाचं नववर्ष सुरू झालं.

कुंडीतले कंद

कोशिंबिरीसाठी गाजर-मुळा-बीट आणि आलं ओली हळद सगळं घरच्या घरी पिकवता येईल.

रोजच्या जेवणात गाजर, मुळा, बीट यांचं सॅलड किंवा कोशिंबीर असली की, जेवणाची लज्जत वाढतेच. गाजर, मुळा, बीट यामुळे आपलं जेवणाचं ताट बहुरंगी आणि बहुगुणी होतं. आहारात कंदवर्गीय भाज्यांचं महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. या कंदवर्गीय भाज्यांमधील अनेक जीवनसत्त्वं आपल्या आहाराला परिपूर्ण बनवतात. गाजर, मुळा, बीट यासोबतच आपल्या रोजच्या जेवणाची आणि चहाची चव वाढवणारे आले, उपासाला हमखास लागणारी रताळी आणि वर्षातून एकदा करायच्या लोणच्यासाठीची ओली हळद या कंदवर्गीय वनस्पतींची लागवड आपण आपल्या हिरव्या कोपऱ्यात सहजपणो करू शकतो.

माझ्या काही मित्रंनी या कंदवर्गीय वनस्पतींची लागवड करण्याचा प्रयत्न केला पण फक्त रताळय़ाचा वेल खूप छान वाढला बाकी सगळ्या कंदवर्गीय वनस्पतींच्या लागवडीत मात्र त्यांना म्हणावे तसे यश आले नाही. या कंदवर्गीय भाज्या लावण्याचं आणि वाढवण्याचं एक विशिष्ट तंत्र आहे. ते सांभाळल्याशिवाय या कंदवर्गीय भाज्या फुलत, फळत नाहीत. आपल्या हिरव्या कोप:यात कंदवर्गीय वनस्पती वाढवताना कुंडय़ांची निवड, मातीचं आरोग्य, लागवडीची काळजी आणि कुंडीतील मातीतल्या खताची मात्र सांभाळली तर गाजर, मुळा, बीट, रताळे आपल्या बागेतही हसत-खेळत वाढतील!

पाणी जपण्याची गोष्ट

पाण्याची आवश्यकता सर्वच क्षेत्रात जाणवत असताना त्या पाण्याविषयी प्रत्येकाच्या मनात कुतुहूल असणे स्वाभाविकच म्हटले पाहिजे. तरीदेखील पाण्याविषयी शास्त्रीय माहिती समाजात अभावानेच आढळते. पाणीसाठी वेगाने नष्ट होत असताना गरज आहे ती पाणीवापराबद्दलच्या प्रशिक्षणाची!

विज्ञान म्हणजे काहीतरी कठीण किंवा किचकट असते अशी अनेकांची शाळेतच समजूत झालेली असते. त्याचे कारण त्या विषयात फारसा रस निर्माण होऊ शकला नाही हेच असते. तो रस का निर्माण झाला नाही याची कारणे विविध असू शकतात. कदाचित आकलन ठीक झाले नसेल, पुस्तके उपलब्ध नसतील किंवा वर्गात विषय नीट शिकविला जात नसेल! पण म्हणून विज्ञान कधीच समजणार नाही असे मात्र अजिबात नसते. कोणतीही गोष्ट शिकण्यासाठी वय कधीच आडवे येत नाही. इच्छाशक्ती असेल तर आपण कोणत्याही वयात शिकू शकतो.

आता साध्या पाण्याचाच विषय घ्या. पाण्याला जीवन असे म्हटले जाते. म्हणजे पाणी जीवनासाठी आवश्यक असते हा त्याचा एक अर्थ झाला. पिण्यासाठी आपल्याला पाणी लागते. शरीर शुद्धीसाठी, आंघोळीसाठी, कपडे धुण्यासाठी, भांडी धुण्यासाठी म्हणजेच अनेक नित्योपयोगी गोष्टींसाठी पाणी लागते. औद्योगिक क्षेत्रात पाण्याची आवश्यकता असते. ऊर्जानिर्मितीसाठी, मग ती जलऊर्जा असो किंवा औष्णिक वा अणुऊर्जा असो, त्यासाठी पाणी हेच माध्यम असते.

गॅलरीतली बाग

नैसर्गिक स्रोतांच्या मर्यादा आणि त्यांचे वाढत्या लोकसंख्येच्या गरजांशी असलेले व्यस्त प्रमाण लक्षात घेऊन अन्नधान्य व जीवनोपयोगी विविध वस्तूंची उत्पादने वाढविण्यासाठी विविध संशोधन संस्था, विद्यापीठे, प्रगतीशील शेतकरी, उद्योजक कार्यरत असतातच. पण दैनंदिन जीवनात आपली अन्नधान्याची गरज छोट्या प्रमाणात का होईना आपण भागवू शकतो.

दशपर्णी अर्क कसा तयार करावा - व्हिडीओ

दशपर्णी अर्क तयार करण्याची प्रक्रिया.
भाषा: मराठी

जीवामृत कसे तयार करावे - व्हिडीओ

भाषा: मराठी

छतावरील पाण्याचे संकलन

छतावर पडून वाया जाणारे पाणी बोअरवेलमध्ये साठविण्याचा उपक्रम अनेक शहरांमध्ये सुरू झालेला आहे. काही नगरपालिकांनी असे पाणी साठवणार्‍यांना घरङ्गाळ्यामध्ये काही प्रमाणात सूट सुद्धा द्यायला सुरुवात केली आहे. या पद्धतीमध्ये घराच्या छतावर पडून वाहून ओढ्याला किंवा नदीला मिळणारे पाणी हापशामध्ये किंवा बोअरवेलमध्ये जिरवले जाते. त्यामुळे वाया जाणार्‍या पाण्याच्या साह्याने बोअरवेलमधील पाण्याची पातळी वर येते. हा प्रयोग अनेकांनी केलेला आहे. प्रयोग करण्यापूर्वी त्यांच्या हापशाला असलेले पाणी खोल गेलेले होते. ५०-६० वेळा हापसल्यानंतर पाणी वर यायला सुरुवात होत असे. परंतु बोअरवेलमध्ये पाणी अशा पद्धतीने जिरवले, त्यामुळे पाण्याची पातळी वर आली आणि १०-१२ वेळा हापसताच हापशातून पाणी वर आले. याचा अर्थ पाण्याची पातळी वर आली असाच होतो. हा एवढा चांगला अनुभव असेल तर खरोखर आपण आजपर्यंत करोडो गॅलन पाणी वाया घालवलेले आहे हे आपल्या लक्षात येईल. यासाठी करावयाची पद्धत सुद्धा साधारणपणे विहीर पुनर्भरणाच्या पद्धतीसारखीच आहे. मात्र त्यासाठी फार मोठा गाळण खड्डा घ्यावा लागत नाही.

गांडूळ खत कसे तयार करावे ?

आपण कंपोस्ट खत तयार करण्याची पद्धत पाहिलेली आहे. आता सर्वत्र चर्चेला असलेले गांडूळ खत म्हणजे काय आणि ते कसे करावे हे बघणार आहोत. गांडूळ खत तयार करण्यासाठी शेड तयार करण्याचा सल्ला दिला जात असतो. ज्यांच्याकडे शेड घालण्यासाठी खर्च करण्याची ऐपत असेल त्यांनी पत्र्याचे किंवा तसले मजबूत शेड तयार करायला काही हरकत नाही. परंतु गांडूळ खत तयार करण्यासाठी शेड आवश्यक नाही. गांडुळाला उन्हापासून त्रास होतो म्हणून त्याला सावली पाहिजे आहे. ती छपराने सुद्धा देता येते. साधे कुडाचे शेड जरी केले तरी गांडूळ खत तयार करण्यात काही अडचण येत नाही. या छपराखाली आपल्या गरजेनुसार एक मोठा गादी वाङ्गा करावा आणि त्यात गांडूळ सोडून द्यावेत. या गांडुळांना खायला काही तरी देत रहावे. म्हणजे त्या वाफ्यावरच त्या खाल्लेल्या वस्तूपासून ती गांडुळे खत तयार करत राहतील. हेच गांडूळ खत होय. या वाफ्यावर पाचट किंवा गव्हाचे काड असे आच्छादन टाकावे. म्हणजे गांडुळाला उन्हापासून आणखी संरक्षण मिळेल. या वाफ्यावरच्या गांडुळाला खायला काय दिले पाहिजे ? आपल्या शेतातल्या खताच्या खड्ड्यातील ७० टक्के पर्यंत कुजलेला कचरा त्याला दिला तरी चालतो. किंवा त्याला खायला सोपा जाईल असा हलका सेंद्रीय कचरा दिला तरी ते तो कचरा खाऊ शकते.

आंब्याला वाचवू या

आंबा पिकाखाली देशातील एकूण फळझाडांखालील क्षेत्राच्या ४२ टक्के क्षेत्र असून त्यापासून ९० लाख टन इतके उत्पादन मिळते. आंबा फळाची मधुरता आणि उपयुक्तता यामुळे आंब्याला ‘फळांचा राजा’ असे म्हणतात. मात्र या आंब्यावर जवळपास ६० प्रकारच्या वेगवेगळय़ा रोगांनी आक्रमण केले आहे. यातील भुरी आणि करपा हे अत्यंत महत्त्वाचे रोग आहेत. यावर तातडीने नियंत्रण आणण्यासाठी प्रयत्न सुरू झाले आहेत. आंबा लागवडीचे सर्वात जास्त क्षेत्र उत्तर प्रदेशात असून उत्पादकतेच्या बाबतीत आंध्र प्रदेशाचा प्रथम क्र मांक लागतो. भारतापासून होणा-या एकूण फळांपासून विविध पदार्थ बनवता येतात. देशात आंबा आणि त्यापासूनच्या पदार्थ निर्मितीला भरपूर वाव आहे.

आंब्याचे शत्रू वाढलेत

मागील आठवडयात आपण आंब्यावर घोंगावणा-या संकटांची माहिती घेतली. आज त्याला विळखा घालणा-या आजारांची माहिती घेऊ यात. फांद्या वाळणे हा एक असाच रोग आहे. त्याला पीक रोग असेही म्हणतात.

सुरुवातीच्या फांद्यावर पांढ-या रंगाचे गोलाकार ठिपके पडतात. कालांतराने ते एक मेकोंत मिसळून झाडाचा जोम कमी होतो. लागण झालेला भाग खरवडून टाकावा. त्यावर बोडरेपेस्ट लावावी. वाळलेल्या फांद्या कापून टाकून कापलेल्या फांद्या जाळून टाकाव्यात.

आंबा मोहरेना

सर्वसाधारणपणे आंब्याच्या झाडाला सुरुवातीची आठ ते दहा वर्षे फळधारणा होते. पुढे जसजसे झाडाचे वय वाढत जाते, तसतसे बहर येण्यामध्ये अनियमितता आढळून येते आणि नंतर एक वर्षाआड फळधारणा होते. हा प्रकार सर्वच फळझाडांमध्ये आढळतो. या कारणाने शेतक-यांचे आर्थिक नुकसान होते. देशात निरनिराळय़ा भागात झालेल्या संशोधनावरून अनियमित फळधारणा होण्याची पुढील काही कारणे स्पष्ट झाल्यामुळे उपाययोजना करणे फायद्याचे ठरणार आहे. तोतापुरी, नीलम आणि बारमासी या जाती सोडल्यावर तर इतर सर्व प्रमुख जातींमध्ये (हापूस, दशेरी,पायरी, केसर, लंगडा, नागीन) आदी फळे एक वर्षाआड येतात. तोतापुरी, नीलम आणि बारमासी या जातीत दरवर्षी फळे येत असल्याने या जातींची लागवड काही प्रमाणावर करावी. म्हणजे बागायतदारांना नुकसान सहन करावे लागणार नाही.

Banana Fiber Products

Sri Achu Fibres is the first & finest banana fiber Pillows and Beds manufacturers in India which is 100% nature product for healthy living. They have their own "Eco-Green Banana fiber extraction Unit" with 2 fiber extraction machines and 7 workers at Erode.

Their skilled and dedicated labours gives maximum production output with very good quality to satisfy the customers. They also deliver pillows and beds in attractive covers and customized sizes on demand.

Check the videos of Banana Fibre Cloth Weaving Process Handloom and making of Water Glasses, Spoons, Plates etc.

हिरवा कोपरा : सरोवरी विलसे सुकुमार कमलिनी

कंच हिरव्या वटवृक्षाखाली देखणे देवालय, समोर दीपमाळ, बाजूला तुळशी वृंदावन, घाटाच्या सुबक पायऱ्या अन् जलाशयातील फुललेली गुलाबी कमळे, रेषांमधून साकारलेला ज्येष्ठ चित्रकार रवी परांजपे यांचा हा कलाविष्कार पाहताना डोळ्यासमोर उभे राहिले जळगावजवळील एरंडोल येथील गणपतीचे स्थान. इथे आवळे जावळे (जुळे) गणपती आहेत अन् मंदिराच्या बाजूला आहे विस्तीर्ण जलाशय. वाऱ्याच्या मंद झुळुकेसरशी पाण्यावर उठणारे तरंग अन् हलकेच डुलणारी असंख्य गुलाबी, पांढरी कमळे अन् म्हणून या स्थानाचे नाव पद्मालय. किती सार्थ नाव!

निसर्गाच्या सान्निध्यात

निसर्गामध्ये रममाण होणे कुणाला आवडत नाही? खळखळ वाहणारी नदी, हिरवागार डोंगर, घनदाट जंगलातून जाणारी रानवाट.. अशा निसर्गरम्य वातावरणाचे आकर्षण साऱ्यांनाच असते. शहापूर तालुका हा तसा निसर्गरम्यच. याच तालुक्यातील निसर्गसौंदर्याचा फायदा घेऊन महाराष्ट्र सरकारने येथे ‘निसर्ग पर्यटन केंद्र’ उभारले आहे. भातसा नदीच्या काठावरील या निसर्गरम्य स्थळी आल्यावर पर्यटकाला आल्हाददायक, आनंददायी आणि प्रसन्न वाटते.

देणे निसर्गाचे: बायोगॅस - जैविक इंधन

आत्तापर्यंतच्या लेखांमध्ये आपण जल – संवर्धन, रेन वॉटर हार्वेस्टिंग, सोलर लायटिंग, सोलर वॉटर हिटिंग, इ.बद्दल माहिती घेतली. या लेखामध्ये आपण बायोगॅस व त्याचे उपयोग याबद्दल थोडक्यात माहिती घेऊयात.

बायोगॅसची निर्मिती ही सेंद्रिय पदार्थापासून (विशेषत : organic waste) हवाबंद परिस्थितीमध्ये होत असते. बायोगॅस हा अनेक वायूंनी मिळून बनलेला असतो, पण त्यामध्ये मुख्य प्रमाण हे मिथेन (५० ते ७०%) व कार्बन डायऑक्साइड (३० ते ४०%) या वायूंचे असते. सामान्यत: बायोगॅस हा फक्त गायी-म्हशींच्या शेणापासून तयार झालेला गोबरगॅसच असतो, असा गरसमज आहे. तर बायोगॅसची निर्मिती शेणाव्यतिरिक्त अन्य सेंद्रिय पदार्थापासूनदेखील होते. उदा. शिळे/ नासके/ वाया गेलेले अन्न, भाजीपाला, गवत (नेपियर ग्रास ), M. S. W. (Municipal Solid Waste ) मधील सेंद्रिय भाग, तेलाची पेंड, तेलबियांचा चोथा, भाताचा कोंडा, गहू/तांदूळ/मका/उस इ. ची चिपाडे, उसाची मळी, प्रेस मड, अन्नप्रक्रिया कारखान्यातील टाकाऊ/उत्सर्जति पदार्थ/घटक, कारखान्यातील सेंद्रिय उत्सर्जति पदार्थ, शेवाळे, जलपर्णी (वॉटर हाय सिंथ), इ. व मानव आणि पशुनिर्मित उत्सर्जति पदार्थ जसे, मल, मूत्र, मांस, इ. व अशा अनेक सेंद्रिय पदार्थापासून बायोगॅसची निर्मिती होऊ शकते. या व अशा सर्व प्रकारच्या जैविक अथवा सेंद्रिय पदार्थामध्ये बायोगॅसचे प्रमाण हे कमीजास्त असू शकते. म्हणजे साधारणपणे १ घ. मी. बायोगॅस मिळविण्यासाठी गायी/ म्हशींचे शेण २० ते २५ किलो लागते, परंतु तेवढाच गॅस मिळण्यासाठी शिळे/उरलेले अन्न हे १२ ते १५ किलो लागू शकते. अर्थात, जनावरांचे शेण हे मुबलक प्रमाणात आणि अगदी स्वस्तात मिळू शकते, पण मोठय़ा प्रमाणावर उरलेले/ वाया गेले अन्न मात्र हॉटेल्स, खानावळी, देवस्थाने इथेच मिळू शकते!

देणे निसर्गाचे : सौरऊर्जेचे उपयोग

वाचकहो, याआधीच्या लेखामध्ये आपण सौरऊर्जेचा वापर वीज निर्मितीसाठी कसा केला जातो हे पाहिले. या लेखामध्ये आपण सौरऊर्जेचे अजून काही उपयोग पाहणार आहोत.

आपल्या देशामध्ये मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असलेल्या सौरऊर्जेचा उपयोग हा पाणी गरम करण्यासाठी, अन्न शिजविण्यासाठी, पाण्याची वाफ करून ती औद्योगिक कारणांसाठी वापरणे वगरेसाठी होऊ शकतो. आज आपण प्रामुख्याने स्नानाकरिता लागणारे गरम पाणी तापविण्याच्या सौर प्रणालीबद्दल तसेच सोलर कुकरबद्दल माहिती घेऊयात.

आपण सर्वानी इमारतींच्या गच्चीवर बसविलेले सौरबंब पाहिले असतीलच. सूर्याकडून वर्षांकाठी जवळजवळ १० ते ११ महिने मुबलक मिळणाऱ्या या पूर्णत: मोफत अशा ऊर्जेचा वापर करून आपण किमान अंघोळीसाठी लागणारे पाणी गरम करून, विजेचा वापर कमी करू शकतो! खरे तर घरगुती वापराच्या विद्युत उपकरणांमध्ये गरम पाण्यासाठी वापरले जाणारे बॉयलर्स अथवा गिझर्स हे विजेचा मोठय़ा प्रमाणावर वापर करतात. त्यामुळे एकदाच सौर बंब बसविल्याने आपण कित्येक वष्रे मोफत गरम पाण्याचा आनंद लुटू शकतो!

देणे निसर्गाचे : सौरऊर्जा : वीजनिर्मिती व वापर

सौरऊर्जेपासून मिळणारी वीज ही घर, इमारतींमधील दिवे, बाहेरील दिवे इत्यादींसाठी वापर करता येऊ शकते. याशिवाय या विजेवर कॉम्प्युटर्स, टेलिव्हिजन, 20 पंखेदेखील चालवता येतात. मागील लेखामध्ये आपण पाण्याची बचत व त्याचे संवर्धन, त्याचबरोबर रेन वॉटर हार्वेस्टिंगची माहिती घेतली. या लेखामध्ये आपण सौर ऊर्जेपासून मिळणाऱ्या विजेच्या वापराबद्दल थोडक्यात जाणून घेऊयात.

देणे निसर्गाचे : पाणी : बचत, संवर्धन

रेन वॉटर हार्वेस्टिंग करून वाया जाणाऱ्या अक्षरश: लाखो लिटर्स पाण्याची आपण बचत करू शकतो. हेच पाणी नंतर पाणीटंचाईच्या काळात, उन्हाळ्यात वगरे आपणास उपयोगी पडू ठरू शकते. रेन वॉटर हार्वेस्टिंगद्वारे वाचवलेले पाणी, पिण्याव्यतिरिक्त अन्य कारणांसाठी- जसे घरामध्ये इतर वापरासाठी, बागेसाठी, शेतीसाठी, औद्योगिक वापरासाठी उपयोगी पडते.
पा णी म्हणजेच जीवन याबद्दल दुमत नसावे! 'पानी पानी रे' किंवा ' पानी रे पानी तेरा रंग कैसा..' अशा गाण्यांच्या ओळी गुणगुणताना आपला मूड अगदी छान असतो! पण हेच पाणी मिळणे जेव्हा दुर्लभ होते; तेव्हा वरील गाण्याचा अर्थ अगदी वेगळाच होऊन जातो व पाणी वेगळ्या अर्थाने आपला 'रंग' दाखवू लागते!

वाढती लोकसंख्या, झपाटय़ाने होणारे शहरीकरण, त्याहून झपाटय़ाने नष्ट होणारी जंगले, वने, शेती, मोठमोठाल्या कारखान्यांच्या प्रदूषणामुळे होणारा पर्यावरणाचा ऱ्हास व त्यामुळे बदलणारे निसर्गचक्र या सर्वाचाच परिणाम पाण्याच्या उपलब्धतेवर होतोय असे दिसते.

देणे निसर्गाचे : वापर नैसर्गिक स्रोतांचा!

सर्गिक ऊर्जेचा जास्तीत जास्त वापर करून, आपापल्या परीने आपल्या राष्ट्राच्या प्रगतीला, प्रदूषणमुक्त जीवनाला व पर्यावरणाच्या संवर्धनाला हातभार लावण्याच्या हेतूने; नैसर्गिक ऊर्जा स्रोताची, त्यांचा वापर करावयाच्या साधनांची थोडक्यात माहिती देणारी लेखमाला.

आपल्या सर्वाच्या दैनंदिन जीवनावर परिणाम करणाऱ्या आणि आपल्या मूलभूत गरजा असणाऱ्या तीन महत्त्वाच्या गोष्टी म्हणजे अन्न, वस्त्र व निवारा. पण आता आधुनिक जगात अजून एका गोष्टीचा यात समावेश केला पाहिजे व ती म्हणजे ऊर्जा! येथे ऊर्जा म्हणजे वीज अथवा इंधन होय.

आपला देश सध्या अतिशय वेगाने प्रगती करतो आहे. निरनिराळे उत्पादक उद्योग जसे रसायन, खते, सिमेंट, वाहन, अभियांत्रिकी, कापड, अन्न इ. तसेच सेवा क्षेत्र जसे माहिती व तंत्रज्ञान, घर बांधणी, शेती, इ. त्याचप्रमाणे मोठे मोठे मॉल्स, व्यापारी संकुले, हॉटेल्स, सिनेमागृहे यांसारख्या सर्वच क्षेत्रात आपण अगदी जोमदार प्रगती करीत आहोत.

हे सर्व करत असताना सर्वाधिक गरज असते ती ऊर्जेची, पर्यायाने विजेची वा इंधनाची!

कोथिंबीर आणि पुदिना घरच्या घरी

आपल्या स्वयंपाकघरात नेहमीच गरज लागणारी गोष्ट म्हणजे हिरवे मसाले. स्वयंपाक स्वादिष्ट बनवण्यासाठी कोथिंबीर पुदिना हे मसाले हमखास हवे असतातच. हे आणि इतर काही हिरवे मसाले घरच्या घरी सहजच वाढवता येतात आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे त्यांची रोपे आपणांस नर्सरीतून विकत आणण्याचीही गरज नसते. आपल्या स्वयंपाकासाठी आपण बाजारातून जे हिरवे मसाले आणतो, त्यांतीलच काही आपण लागवडीसाठी वापरू शकतो.

हे मसाले घरच्या घरी वाढवण्याचा एक मोठा फायदा म्हणजे ते आपल्यास हवे तेव्हा व ताजे असेच मिळवता येतात. बाजारातून आणून फ्रिजमध्ये ठेवलेले मसाले आपला स्वाद काही प्रमाणात तरी गमावून बसतात. त्या उलट आपणच वाढवलेले मसाले वापरण्यात फक्त गंमतच नसते तर त्यांचा नैसर्गिक स्वादही आपण अनुभवू शकतो.

आलामांडा

आलामांडा ही बहुगुणी वनस्पती अशी आहे की, तिला वेलीसारखे किंवा झुडपासारखेही वाढवता येते. साधारण बोगनवेलीसारखी वाढ असणारी ही वनस्पती आहे. अशा वनस्पतींना इंग्रजीत रँब्लर (rambler) अशी संज्ञा आहे. रँब्लर ही संज्ञा साधारणपणे वेल-गुलाबांना वापरली जाते. आलामांडाला सर्वसंमत असे मराठी भाषेतील नाव नाही; परंतु काही ठिकाणी आलामांडाला मराठीत कर्णफूल असे संबोधले जाते. आलामांडाचे इंग्रजीतील साधारण नाव आहे ‘Golden Trumpet’. आलामांडा आता भारतातील बागांत सर्वत्र सापडत असला तरीही ह्य़ा वनस्पतीचे मूळ स्थान भारत नाही; तिचे मूळ स्थान दक्षिण अमेरिकेतील ब्राझिल, मेक्सिको आणि अर्जेटिना येथे आहे. आलामांडाचे कूळ आहे Apocynaceae. खूरचाफा किंवा देवचाफाही ह्य़ाच कुळातील आहे. परंतु खुरचाफ्याच्या काही जातींची फुले सुगंधी असली तरीही आलामांडाच्या कुठल्याही जातीतील फुलांना सुगंध नसतो. आलामांडाच्या पानांना, बुंध्याला किंवा इतर कोणत्याही भागाला इजा झाली तर जखमेतून दुधासारखा पांढरा चीक निघतो. ज्या लोकांची त्वचा संवेदनशील असते त्यांना हा चीक त्वचेवर लागल्यास थोडा फार त्रास सहन करावा लागतो; परंतु त्वचा लालसर होऊन खाज येणे इतपतच हा त्रास असतो.

कृष्णकमळ

निळ्या-जांभळ्या रंगाच्या कृष्णकमळाची फुले अनेकांना माहीत असतात. त्याची गच्च पसरणारी वेल, त्यातूनच डोकावणारी मोहक आणि सुवासिक फुले आपणा सर्वाना हवी हवीशी वाटतात. परंतु कृष्णकमळाच्या अनेक जाती अनेक रंगांत उपलब्ध असतात, हे मात्र अनेकांना माहीत नसते. आपणास हे ऐकून आश्चर्य वाटेल की काही कृष्णकमळांच्या पाकळ्या अगदीच अनाकर्षक असतात. याचे उदाहरण म्हणजे, आपल्या सर्वाना माहीत असलेले निळ्या-जांभळ्या रंगाचे कृष्णकमळ. याच्या पाकळ्या अगदीच फिकट निळ्या रंगाच्या असतात. पाकळ्यांच्या बाहेरील बाजूस संदले असतात. फुलण्याआधी कळी ज्या हिरव्या, पाकळ्यांसम दिसणाऱ्या अवयवांत अवगुंठित असते ती म्हणजे संदले. आता पाकळ्या अनाकर्षक असल्याने, कीटकांना आकृष्ट करण्यासाठी त्या निरुपयोगी ठरतात. परंतु त्याची भरपाई त्याच फुलातील असंख्य असे तंतुमय अवयव करतात. या आकर्षक अशा तंतूंच्या वलयास ‘परिवलय’ असे म्हणतात. त्यास इंग्रजीमध्ये Corona असे संबोधले जाते. मात्र काही कृष्णकमळांच्या फुलांत पाकळ्याही सुंदर असतात आणि त्या फुलांतही विरळ असे परिवलय असते.

युफोर्बिया मिली

युफोर्बयिा मिली ही चिकाच्या निवडुंगाचीच एक जात आहे. भारतात अनेक ठिकाणी शेताच्या कडेला कुंपणासाठी चिकाच्या निवडुंगाची लागवड केली जाते; कारण ह्य़ा निवडुंगाला काटेही असतात आणि गुरे-ढोरेही चिकाचा निवडुंग किंवा त्याची पाने खात नाहीत. खरे तर चिकाच्या निवडुंगाचे मूळ स्थान भारत नसून आफ्रिका खंडातील वाळवंटी प्रदेश आहे. ह्य़ा चिकाच्या निवडुंगाला फुले येत असली तरी ती अगदीच छोटुकली व अनाकर्षक असतात. पण ह्य़ा चिकाच्या निवडुंगाचे एक जवळचे भावंड म्हणजे युफोर्बयिा मिली.

डेंड्रोबियम ऑर्किड

ऑर्किड या वनस्पतीचे दोन प्रकार असतात. एका प्रकारातील ऑर्किड हे निसर्गात जमिनीत वाढणारे असतात तर दुसऱ्या प्रकारचे ऑर्किड वृक्षांच्या बुंध्यांचा आधार घेऊन तेथेच वास्तव्य करत असतात. या दोन्ही प्रकारांमधील, वृक्षांच्या आधाराने वाढणाऱ्या ऑर्किड, डेंड्रोबियमची फुले जास्त आकर्षक असतात. ती जमिनीत वाढणाऱ्या ऑर्किडपेक्षा जास्त कणखरही असतात. अनेक दिवस पाणी मिळाले नाही तरीही त्यांचे फार नुकसान होत नाही.

कुमुदिनी

पाण्यात फुलणाऱ्या अनेक फुलांना मराठीत आपण कमळ म्हणतो; त्यामध्ये लोटस आणि वॉटर लीली हे दोन प्रकार प्रामुख्याने असतात. ही दोनही फुले एकाच कुळातील असली तरीही शास्त्रीयदृष्टय़ा त्यांची जात वेगवेगळी आहे. त्यांचे कूळ आहे Nymphaeceae. उपरोक्त जाती जरी सर्वाना प्रिय असल्या तरीही त्या घराच्या छोटय़ा बाल्कनीत किंवा िवडोबक्समध्ये वाढवणे कठीणच असते; कारण त्यांच्यासाठी बऱ्यापकी मोठय़ा टाकीची गरज असते. तसेच त्यांना भरपूर फुले येण्यासाठी खूप उन्हाचीही गरज असते. मोठी टाकी आणि भरपूर ऊन बाल्कनीत किंवा िवडोबक्समध्ये ठेवणे/मिळणे शक्य नसते. मग त्याची भरपाई आपण दुसऱ्या एका वनस्पतीची लागवड करून आपली हौस भागवू शकतो. ही पाण्यात वाढणारी वनस्पती म्हणजे कुमुदिनी.

सुरण

र्षांतील जवळजवळ आठ महिने सुप्तावस्थेत राहून, पावसाळ्याचे फक्त चारच महिने तरारून वाढणारी वनस्पती म्हणजे सुरण. मोठय़ा नवलाची गोष्ट म्हणजे, सुरणाला वर्षांतून एकदाच आणि एकच पान येते. चांगल्या पोसलेल्या सुरणाचे पान एखाद्या छत्रीएवढे मोठे असू शकते. सुरणाचा कंद म्हणजे जमिनीत वाढणाऱ्या खोडाचा एक प्रकार होय. उन्हाळ्याच्या अखेरीस किंवा पावसाळ्याच्या सुरुवातीस हा जमिनीतील कंद आपली सुप्तावस्था सोडून वाढू लागतो. त्याचा जमिनीबाहेर वाढणारा, सरळ उंच खोडासारखा वाढणारा अवयव म्हणजे सुरणाच्या एकुलत्या एक पानाचा देठ असतो. या पानाच्या देठावर सापाच्या अंगावर असणाऱ्या चट्टय़ासारखे चट्टे असतात. देठाच्या वरच्या टोकाला छत्रासारखे संयुक्त पान असते. या एकाच पानाच्या सहाय्याने सुरण आपले प्रकाशसंश्लेषणाचे काम करून, आपल्या जमिनीतील कंदात तयार झालेले अन्न साठवत असतो.

अग्निशिखा

इतके सुंदर फूल व त्याचे नावही तितकेच अप्रतिम; अगदी दुग्धशर्करा योगच म्हणायचा. नेमेचि येतो मग पावसाळा आणि त्या पावसाळ्यातही नेमेचि फुलणारे फूल म्हणजे अग्निशिखा. अग्निशिखा म्हणजे ज्योत. या फुलाची प्रत्येक पाकळी म्हणजे अक्षरश: समईची किंवा निरांजनाची ज्योतच वाटते. कळ्या फुलताना त्या हिरवट-पिवळ्या असतात; नंतर त्या पिवळ्या होतात. कालांतराने पाकळ्यांची टोके लालसर दिसू लागतात. या स्थितीत त्या हुबेहुब ज्योतीसारख्याच दिसतात. शेवटी सर्वच पाकळ्या लाल होऊन जातात.

लसूणपात

आज आपण ज्या वनस्पतीची ओळख करून घेणार आहोत तिचे नाव आहे लसूणपात. तिचे शास्त्रीय नाव आहे Allium tuberosum. ही वनस्पती लसणेचीच एक जात आहे; परंतु या वनस्पतीला आपल्या नेहमीच्या लसणेसारखा कंद नसतो. तसे असेल तर मग या लसूणपातचा काय उपयोग, असे तुम्हाला खचितच वाटेल. हिच्या पानांचा स्वाद हुबेहूब लसणेसारखाच असतो. ही एकदा लावली की वर्षभर आपल्यास तिची हिरवीगार पाने मिळण्याची सोय होते. लसूणपातच्या पानांची चटणी केली तर तिला अगदी लसणेच्या पानांच्याच चटणीची चव व स्वाद येतो. नेहमीच्या लसणेसारखी ही सुप्तावस्थेतही जात नाही, हा तिचा आणखी मोठा फायदा.

कोस्टस

आपल्या मराठीत एक म्हण आहे, ‘पेव फुटले आहे.’ एखाद्या गोष्टीचा अतिरेक झाला की ही म्हण आपण वापरतो. पेव या शब्दाचा अर्थ धान्य साठवायची कणगी असा असला तरी पेव ही एक औषधी वनस्पतीही आहे हे अनेकांना माहीत नसेल. पेन्वा असेही हिचे आणखी एक नाव आहे. पावसाळ्याच्या सुरुवातीला कोकणातल्या अनेक रानावनांतून हिचे कोंब एकाच वेळी जमिनीतून फुटून बाहेर पडू लागतात. सर्वत्रच पेवाचे छोटे छोटे कोंब दिसू लागतात. यावरूनच तर ‘पेव फुटणे’ ही म्हण प्रचारात आली असेल का?

जरबेरा

जरबेराची छोटी झाडे साधारण १५ ते २० सेंमी आकाराच्या कुंडय़ांमधून सहज वाढवता येतात. प्लस्टिकच्या पिशवीतील जरबेराची रोपे साधारणपणे १५ ते ३० रुपयांपर्यंत नर्सरींमधून उपलब्ध असतात. जरबेराच्या जुन्या जाती नव्या हायब्रीड जातींपेक्षा जास्त कणखर असतात. जुन्या जातीचे एक रोप लावल्यास वर्षांअखेर त्यातून आपल्याला कमीत कमी ५ ते ६ नवी रोपे मिळतात. कारण जरबेराच्या रोपाला जमिनीतून नवे फुटवे फुटतात; त्यांचे विभाजन करून अधिक रोपे बनवता येतात. जुन्या जातींमध्ये सिंगल फुलांच्या (पाकळ्यांची एकच रांग) व डबल फुलांच्या (भरगच्च पाकळ्यांच्या) असे अनेक रंगांतील प्रकार मिळतात.

या फुलांचे देठ मात्र जरा बारीक असले तरी लांब देठांवर ही साधारण शेवंतीसारखी दिसणारी फुले फारच आकर्षक दिसतात. यांना जवळजवळ वर्षभर फुले येत असतात. पूर्ण उन्हाची जागा यांना मानवते. मातीत ओलावा नेहमीच टिकून राहील हे पाहावे, परंतु पाणी फार जास्त झाल्यास किंवा पाण्याचा निचरा बरोबर न झाल्यास जरबेराची रोपे कुजण्याची शक्यता असते.

विलायती पालक

आपल्या छोटय़ाशा परसबागेत किंवा अगदी आपल्या बाल्कनीतही सहजपणे वाढवता येईल अशी एक पालेभाजी म्हणजे ‘विलायती पालक’. अनेक नर्सरीतून याची रोपे शोभेची झाडे म्हणून विक्रीस ठेवलेली दिसतात. तसे पहिल्यास ही मृदुकाय वनस्पती शोभिवंत तर आहेच, पण तिच्या पानांचा व कोवळ्या देठांचा पालेभाजी म्हणून उपयोग करता येतो हे अनेकांना माहीत नसते. ही वनस्पती बहुवर्षांयू असल्याने ती एकदा लावल्यास दोन ते तीन वर्षांपर्यंत विनासायास व भरगच्च, गर्द वाढते. हिची पाने कोवळ्या बुंध्यासकट पालेभाजी म्हणून वापरता येतात. साधारण तीन वर्षांनंतर तिची वाढ खुंटते. त्या वेळी तिचेच साधारण ३ ते ४ इंचांचे लांब बोखे काढून त्यांपासून नवी रोपे करता येतात. विलायती पालकाला साधारणपणे एक वर्षांनंतर कंदमूळ तयार होते. कंदमुळापासूनही आपल्यास अभिवृद्धी करता येते. तसेच काही फुलांना चिमुकली फळेही धरतात. फळांतील बिया जमिनीवर पडून आपोआप रुजतात; त्यांचीही पुनर्लागवडीने अभिवृद्धी करता येते.

कॅलाडियम

काही वनस्पतींची पाने त्यांच्या फुलांपेक्षा सुंदर दिसतात. कॅलाडियम ही असलीच एक वनस्पती आहे की, जिची फुले बिलकूल आकर्षक नसतात. आजकाल नर्सरींमधून कॅलाडियमचे अनेक प्रकार उपलब्ध असतात. अळूच्या पानांसारखा आकार असणाऱ्या या वनस्पतींची पाने अनेक रंगांची असतात. अनेक रंग पानांवर शिंपडल्याप्रमाणे प्रकार आढळतात. कॅलाडियम ही वनस्पती अळूच्याच कुळातील आहे. कॅलाडियमलाही अळूच्या कंदासारखे कंद जमिनीमध्ये असतात. हे कंद म्हणजेच कॅलाडियम/अळूची खोडे असतात. जमिनीबाहेर फक्त उंच देठावर पाने दिसतात. फुलेही अधूनमधून धरत असतात. साधारण अँथुरियमच्या फुलांप्रमाणेच कॅलाडियमच्या फुलांची रचना असली तरी, त्या फुलांना शोभा नसते. कॅलाडियम, अँथुरियम, अळू, मनीप्लांट या सर्व एकाच (Araceaea) कुळातील वनस्पती.

डिस्चिडिया

डिस्चिडिया बेंगालेन्सिस (Dischidia bengalensis) ही एक छोटुकली व गर्द वाढणारी वेल आहे. ही वेल भारतातीलच असून बंगालमधील वनांत ही आढळून येते. ही होया वेलीची जवळची नातलग. दोन्ही (Asclepiadaceae) कुळातील. ह्य वेलीला अगदीच लहान, पांढरी फुले येतात. फुलांना सुगंधही नसतो. तसे असल्यास आपणास वाटेल की असली वेल आपण का लावावी. ही लावण्याचा मुख्य फायदा हा की, ही वेलही मातीशिवाय, अगदी लाकडाच्या ओंडक्यावरही वाढवू शकतो. हिची मांसल, लंबगोलाकार पाने फारच आकर्षक दिसतात. डिस्चिडियाचे बरेच प्रकार उपलब्ध होऊ शकतात. त्यात व्हॅरिगेटेड पानांची (हिरव्या पानांवर पांढरे चट्टे असलेली जात), हृदयाकृती पानांची, पानांवर नाजूक सफेद रेघा असलेली अशा जाती उपलब्ध आहेत.

बिगोनिया रेक्स

"आम्हाला घरामध्येही फुलझाडेच हवीत" असे सांगणारे अनेक भेटतात. फुलझाडे सर्वानाच आवडत असली तरी घरात, सावलीत ठेवण्याजोगी फुलझाडे त्या मानाने कमीच असतात. परंतु फुलांएवढीच मनमोहक, रंगीत पानांची छोटेखानी वनस्पती म्हणजे बिगोनिया रेक्स. या वनस्पतीला फुले असतात, परंतु ती काही फारशी सुरेख नसतात. बऱ्याच वेळा ती पानांखाली दडलेली राहतात. या वनस्पतीची मुळे तंतूमय असतात; तसेच ती फार खोलवर न जाता मातीच्या वरच्या थरातच वाढत असतात. म्हणून यांना उथळ व पसरट कुंडय़ाच जास्त उपयुक्त ठरतात. हँगिंग बास्केटमधूनही शोभून दिसतात. रोपे जसजशी वाढत जातात तसतशी ती पसरत जाऊन आपल्या पसरट, मोठाल्या, शोभिवंत पानांनी सर्वच कुंडी व्यापून टाकतात. जणू काही पानांचा गालिचाच पसरला आहे असे वाटते.

थर्माकोलपासून टेबलटॉप लँडस्केप

गणपती बाप्पाच्या मखरासाठी वापरला जाणारा थर्माकोल नंतर टाकून न देता त्याच्यातून काही वेगळं बनवता आलं तर..

गणपतीच्या सजावटीसाठी व पॅकिंगसाठी वापरलेला थर्माकोल (पॉलियुरेथीन) शेवटी इतस्तत: टाकून दिला जातो. यामुळे पर्यावरण दूषित होतेच आणि नाल्यांमध्ये, गटारांमध्ये थर्माकोल अडकून रस्त्यांवर व इतर ठिकाणीही सांडपाणी साचून अनारोग्यास आमंत्रण दिले जाते. या थर्माकोलचे विघटन होण्यास अनेक वष्रे लागतात; दर वर्षी या प्रदूषणात भर पडतच असते. जोपर्यंत थर्माकोलचे उत्पादन व वापर होत राहणार, तोपर्यंत हे प्रदूषण होतच राहणार; त्यावर कसलाही उपाय सध्या तरी दिसत नाही. तर मग होणारे प्रदूषण रोखणे शक्य नसेल तर निदान टाकाऊ

मल्टी व्हिटामिन प्लांट

आपल्या भारतात अनेक औषधी वनस्पतींचे खजिने अगदी सदापर्णी जंगले, रखरखीत वाळवंटे ते हिमालयापर्यंत आढळतात. संस्कृतमध्ये एक सुभाषित आहे, ज्यामध्ये सांगितले आहे की, "अशी एकही वनस्पती नाही की जिच्यामध्ये औषधी गुण नाहीत, फक्त मनुष्यच ती ओळखण्यास कमी पडतो." आपल्या भारतातील पश्चिम घाटातील एका अतिशय उपयुक्त अशा वनस्पतीची आज ओळख करून घेऊ.

ही वनस्पती एक झुडूप आहे. दिसायला साधारणपणे कढीपत्त्यासारखी असते. हिचा उपयोग पालेभाजीसारखा करता येतो. दक्षिण भारतात हिचा वापर बऱ्याच प्रमाणात होत असला तरीही महाराष्ट्रात अजूनही ही बहुगुणी वनस्पती अनोळखीच राहिली आहे. हिला सर्वसाधारणपणे कटुक, चेकुरमाणीस आणि स्वीट लीफ या नावांनी ओळखले जाते. हिचे शास्त्रीय नाव आहे ‘Sauropus androgynus’. ही आवळ्याच्या कुळातील, म्हणजेच ‘Euphorbiaceae’ कुळातील आहे. इतर कुठल्याही पालेभाजीपेक्षा हिच्यामध्ये व्हिटामिन्सचे प्रमाण अधिक असल्यानेच हिला ‘मल्टी व्हिटामिन प्लांट’ हे नाव दिले गेले आहे. १०० ग्रॅम पानांत पुढीलप्रमाणे व्हिटामिन व इतर पौष्टिक गुण आढळतात. एनर्जी ५९ कॅलरीज, ६.४ ग्रॅम प्रोटीन, १.० ग्रॅम प्रोटीन, १.० ग्रॅम फॅट, ९.९ ग्रॅम काबरेहायड्रेट, १.५ ग्रॅम फायबर, १.७ ग्रॅम अ‍ॅश, २३३ मिग्र्रॅ कॅल्शियम, ९८ मिग्रॅ फॉस्फरस, ३.५ मिग्रॅ आर्यन, १०,०२० कॅरोटीन, १६४ मिग्रॅ व्हिटामिन ए, बी आणि सी, ८१ ग्रॅम पाणी.

आवृतबीजी वनस्पती

आपल्या आजूबाजूला जी हिरवळ दिसते ती सर्व या गटातील वनस्पतींमुळे आहे. आवृतबीजी वनस्पती आजपर्यंतच्या उत्क्रांतीच्या प्रक्रियेतील सर्वोत्तम निर्मिती आहे. त्यांच्यात उच्च प्रतीच्या कार्याचे विभाजन झालेले आढळते. उदा. मुळे, खोड, पाने, फुले आणि फळे. या वनस्पतींच्या आकारात आणि आधिवासात प्रचंड वैविध्य आहे. अगदी लहानात लहान वोल्फिया जे टाचणीच्या डोक्याच्या आकाराचे असून पाण्यावर तरंगत वाढते. मोठाल्या वृक्षांचे उदाहरण घ्यायचे झाल्यास एक मोठा समूह आपल्या डोळ्यासमोर येतो, वड, पिंपळ, आंबा, चिंच, नीलगिरी इत्यादी.

आवृतबीजी वनस्पतींचे दोन भागांत विभाजन केले जाते. एकबीजपत्री उदा. गवत, बांबू, नारळ इत्यादी आणि द्विबीजपत्री – वड, पिंपळ

सपुष्प वनस्पतींमधील विवाह संस्था

वनस्पती अचल असतात. प्राणी मात्र चल म्हणजे फिरू शकणारे असल्याने आपला जोडीदार किंवा जोडीदारीण स्वत: शोधू शकतात व त्यांचे मीलन होते. त्यामुळे निसर्गाने वनस्पतिंमध्ये मीलन घडवून आणण्यासाठी अनेक आश्चर्यजनक योजना केल्या आहेत.

वनस्पतींमध्ये शुक्रनिर्मिती फुलांच्या पुंकेसरांत तर स्त्रीबीजनिर्मिती स्त्रीकेसरात होते. उभयिलगी फुलांमध्ये पुंकेसर तसेच स्त्रीकेसर असतात. तर काही फुलांत केवळ पुंकेसर असलेली नरपुष्पे असतात किंवा केवळ स्त्रीकेसर असलेली स्त्रीपुष्पे असतात.

निसर्ग परागकण विविध प्रकारे व वेगवेगळ्या दूतांमार्फत स्त्रीकेसरापर्यंत पोहोचवण्याचे काम करतो. परागकण स्त्रीकेसरात रुजल्यावर त्यातील शुक्राणूंचा स्त्रीबीजाशी संयोग होतो व बीजधारणा होते. अशा रीतीने वनस्पतींमधील विवाह सोहळा संपन्न होतो.

शहर शेती : श्रावणातले वनस्पती संवर्धन

रावणातील निसर्गानुभव अतिशय आनंददायी असतो. अनेक साहित्यिक आणि कवींनी विविध प्रकारे त्याचे वर्णन केले आहे. ‘श्रावणमासी हर्ष मानसी, हिरवळ दाटे चोहिकडे’ ही कविता सर्वश्रुतच आहे. जूनमध्ये पावसाळा सुरुवात झाल्यानंतर श्रावण आणि भाद्रपद महिन्यापर्यंत निसर्गात विविध वनस्पती उगवितात. त्यातील अनेक वनस्पती विविध व्याधींमध्ये औषध म्हणून तसेच सकस आहार म्हणून उपयुक्त आहेत. या उपयुक्त वनस्पतींची माणसांना नीट ओळख व्हावी, पुढील पिढय़ांपर्यंत माहितीचा तो ठेवा संक्रमित व्हावा, या हेतूने विविध व्रतवैकल्ये आणि सणांमध्ये हटकून वनस्पतींचा वापर करण्यात आला आहे. व्रतवैकल्यांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या सर्व वनस्पती औषधी असणे हा निव्वळ योगायोग निश्चितच नाही. व्रतवैकल्यांच्या माध्यमातून वनस्पती संवर्धनाबाबत मार्गदर्शन करण्यात आले आहे.

झाडांची अभिवृद्धी

झाडांची अभिवृद्धी प्रामुख्याने बियांपासून, छाटकलमाने (फांदी लावून), गुटीकलमाद्वारे, भेट कलमाद्वारे, पाचर कलमाद्वारे, डोळा भरून किंवा पानाच्या तुकडय़ांची लागवड करून व कंदांपासून आणि सकर्सपासून होते. पण सर्वात नवीन प्रकार म्हणजे टिश्यू कल्चर, पण यासाठी मोठय़ा प्रयोगशाळेची आवश्यकता असते. यात झाडाच्या पेशींचे शेकडो तुकडे करून त्यांपासून झाडे बनवली जातात, जी एकाचप्रकारची व एकाच वयाची असतात.

सामान्यपणे सर्वच मोठय़ा झाडांची अभिवृद्धी बियांपासून होते. तसेच बऱ्याच फुलझाडांची नवीन रोपे बियांपासून सहजपणे करता येते. झाडावर फुले जुनी झाली किंवा सुकली की एक तर त्यांना फळे येतात ती कॅप्सूलसारखी असतात. परिपक्व झाल्यावर ही फळे बऱ्याच वेळा फुटतात व बी सर्वत्र पसरते. यामुळे त्यांचे बी जर आपणास गोळा करावयाचे असेल तर ती पिवळसर झाल्यावर त्यांना काढावे अथवा शेंगास्वरूपात असताना त्याला दोरा अथवा रबरबँडने गुंडाळून ठेवावे म्हणजे शेंगा फुटून ही इतरत्र पसरणार नाहीत. तर काहींच्या बिया फुलांच्या मधल्या भागात असतात. याची फुले पूर्णपणे सुकल्यावर त्यांचे बी गोळा करू शकतो. झेंडू, झीनीया, फ्लॉक्स, कॉसमॉस, बालसम (तेरडा) यांसारख्या फुलांच्या बिया त्यांच्या देठाजवळ असतात. त्या सहजपणे पडत नाहीत.

गच्चीवरची बाग

आधुनिक काळातली घरची परसबाग म्हटलं की, गॅलरीमध्ये किंवा गच्चीमध्ये आपण ही बाग करू शकतो. आपण जर शेवटच्या मजल्यावर राहत असू तर उत्तमच. तुम्हाला गच्चीवर झाडं लावता येतील. कुंडय़ांशिवाय ही बाग असेल. जर खडबडीत जागा असेल तर त्या जागी एक फुटापेक्षा जास्त माती टाकावी.

अँथुरियम

आपली एक गंमत असते. एखादे सुंदर फूल पाहिले की आपण म्हणतो, ‘अगदी प्लास्टिकच्या फुलासारखे दिसते.’ तसेच एखादे प्लास्टिकचे सुंदर फूल पाहिले की म्हणतो, ‘अगदी खरोखरीच्या फुलासारखे दिसते.’ तर आज आपण खरोखरीचीच फुले परंतु अगदी प्लास्टिकच्या फुलांसारखी दिसणारी व इतकेच नाही तर जवळजवळ एक महिन्यापर्यंत टिकणाऱ्या फुलांची ओळख करून घेऊ. अँथुरियम ही मनीप्लांट आणि अळूच्या कुळातील एक वनस्पती आहे. हिची मोठाली, हृदयाकृती व झळाळणारी पाने लांब देठावर शोभून दिसतात. ज्यांनी कोणी अळवाची फुले पहिली असतील, त्यांना अँथुरियम व अळू एकाच कुळातील आहेत हे लक्षात येईल. मनीप्लांट, फिलोडेंड्रन, अ‍ॅग्लोनेमा, डायफेनबेकिया याही सर्व अँथुरियमच्या कुळातीलच आहेत.

मान्सूनच्या आगमनाची वर्दी निसर्गाच्या वेधशाळेलाही!

उन्हाच्या तीव्र झळांनी बेजार झाल्यानंतर पावसाच्या सुखद धारा झेलण्यासाठी आतुर झालेल्यांची सगळी मदार आता फक्त हवामान खात्याच्या अंदाजांवर असते. परंतु जरा सूक्ष्मपणे आपल्या आजूबाजूला जरी डोकावले तरी ‘निसर्गाच्या वेधशाळे’तील अनेक छोटे-मोठे घटक आपल्याला पावसाच्या आगमनाची वर्दी देत असतात.

येत्या काही दिवसांत पाऊस धो-धो कोसळणार या जाणिवेने जंगल सक्रिय होतेच. पण शहरातल्या क्राँक्रीटच्या जंगलातही ही वेधशाळा तितकीच प्रभावीपणे कार्यरत असते हे विशेष! मुंबईतही पावसाला झेलण्याकरिता पक्षी, किडेमुंग्या सक्रिय झाल्या असून काहींची स्थलांतराची व निवारा शोधण्यासाठी धडपड सुरू झाली आहे.

प्राणिमित्र-पक्षिमित्र

पावसाळ्यातच नव्हे तर एरवीही संकटात सापडलेल्या, पण पाळीव नसलेल्या प्राण्यांना आणि पक्ष्यांना मदत करणाऱ्या संस्थांच्या हेल्पलाइन्सची माहिती आपण घेत आहोत. आणखी काही संस्थांची नावे आणि त्यांच्या हेल्पलाइन्सचे क्रमांक.

मुंबईमधील प्राण्यांचा होणारा छळ थांबवून त्यांना मदत करून त्यांचे पुनर्वसन करण्यासाठी झटणारी संस्था आहे, ‘द बॉम्बे सोसायटी फॉर द प्रिव्हेंशन ऑफ क्रुएल्टी टू अ‍ॅनिमल्स’. त्यांचे ‘बाई साकराबाई दिनशॉ पेटिट प्राणी रुग्णालय’ प्रसिद्ध आहे. त्यांच्या हेल्पलाइनचे दूरध्वनी क्रमांक आहेत- ०२२-२४१३७५१८, ०२२-२४१३५२८५, ०२२-२४१३५४३४.

पक्षिवेडा

त्याचं नाव नोआ स्टायकर. वय अवघं २९ वर्षे. ज्या वयात आपल्याकडे स्थिरस्थावर होण्याची धडपड सुरू असते त्या वयात हा पक्षिवेडा चक्क पाठीवर एक बॅग लटकवून वर्षभरासाठी जगभर फिरला आणि त्याने तब्बल सहा हजारांच्यावर पक्ष्यांच्या नोंदी करून पर्यावरणविषयक दस्तावेजात मोलाची भर घातली आहे. त्याबद्दलचा त्याचा ब्लॉग म्हणजे तर पक्षिवैविध्याचा आरसाच आहे.

सर्वसामान्य जगाने वेडा म्हणावा असा एक ध्यास त्याने घेतला. एका वर्षांत किमान पाच हजार पक्ष्यांच्या प्रजाती पाहायच्या. पाचच का? कारण न थांबता जर प्रवास केला तर किमान इतक्या प्रजाती सहज पाहता येतील असा त्याचा ठाम विश्वास होता. त्याआधी तो दक्षिण-उत्तर अमेरिकेत भरपूर भटकला होताच. पण २०१४ मध्ये त्याच्या डोक्यात हे खूळ मूळ धरू लागले. आपल्यासारख्यांना हे खूळच वाटावे अशीच बाब आहे. कारण पक्षी पाहायला जाणे ही संकल्पनाच आपल्याकडे आत्ता कोठे रुजू लागली आहे. पण त्याने हे ठरवले. त्याला अनेकांनी पाठिंबा तर दिला, काही साधनसामग्री आणि अर्थसाहाय्यदेखील मिळाले. परत आल्यानंतरच्या त्या अनुभवावरील पुस्तकाच्या प्रकाशनाची खात्री मिळाली. अर्थात या सर्व व्यावहारिक बाजू झाल्या. पण महत्त्वाचे होता तो जगभरातील पक्षिप्रेमींनी निरीक्षकांनी दिलेला प्रतिसाद. त्याच जोरावर त्याने एक वर्षांत तब्बल ४१ देशांत भटकून सहा हजार ४२ पक्षी प्रजाती पाहिल्या. त्याच नाव नोआ स्ट्रायकर. हा मूळचा अमेरिकेतला. व्यवसायाने लेखक. एका मासिकाचे संपादनाचे काम पाहणारा आणि त्याचं वय अवघं २९ वर्षे.

सोनमोहोर आणि बहावा

श्रीलंका आणि मलयप्रांतातून आलेला सोनमोहोर आणि शंभर टक्के देशी असा आपला बहावा.. रणरणत्या उन्हात हे दोघंही फुललेत.. पण एक फक्त सावलीपुरता आणि दुसरा बहुपयोगी.
उन्हाळ्याच्या झळा जाणवायला जेव्हा सुरुवात होते तेव्हा डोक्यात कितीतरी ‘उन्हाळा स्पेशल समीकरणं’ बनायला सुरुवात झालेली असते. उन्हाळा म्हणजे कमी पाणी, उन्हाळा म्हणजे निव्वळ घाम, उन्हाळा म्हणजे थंडगार पन्हं, उन्हाळा म्हणजे आंबा अशी ठरलेली मानवी समीकरणं तयार होत असताना निसर्गाने आपली जुनी समीकरणं आवरती घ्यायला सुरुवात केलेली असते. सावरीचे, पळसाचे लाल रंगाचे कोडे सुटले असतानाच त्याच आसमंतात पिवळ्या रंगाची समीकरणं तयार असतात. कोरडय़ा, रखरखीत रंगाच्या अस्ताव्यस्त नि कंटाळलेल्या आसमंतावर निसर्गाने पांढरे, पिवळे, हिरवे, पोपटी रंग शिंपडायला सुरुवात केलेली असते. सरत्या वसंताबरोबर या निसर्ग चित्रातला पिवळा रंग गडद झालेला सहजच जाणवून जातो. या जाणिवेला गडद करण्याचं काम आजूबाजूला काही झाडं न चुकता पार पाडत असतात. या झाडांबद्दल आपण खूप विचार करतो असं होतच नाही. थोडक्यात, ही झाडं अगदी संदीप खरे यांच्या कवितेतल्या ओळी ‘नेमस्त झाड मी आहे, मूळ फांद्या जिथल्या तिथे, पावसात हिरवा झालो, थंडीत गाळली पाने’ च्या धर्तीवर स्वतचं ॠतुचक्र साजरं करत असतात. अगदी ताजं उदाहरण म्हणून सध्या अवतीभोवती बेभान फुललेल्या पेल्टोफोरम ऊर्फ कॉपर पॉड झाडाकडे बोट दाखवता येईल.

निंबोणीच्या झाडामागे

गुढीपाडवा आला की आपल्याला आठवण होते ती कडुलिंबाची. हे अस्सल भारतीय, बहुगुणी झाड आहे. कडुनिंब आणि कढीलिंब यातला आपला गोंधळ तर नेहमीच मनोरंजक असतो.

आज चत्र शुद्ध प्रतिपदा अर्थात गुढीपाडवा. एका संवत्सरातून दुसऱ्या संवत्सरात प्रवेश करायचा दिवस. अर्थातच मराठी नवीन वर्षांरंभ. फाल्गुन संपून चत्रात प्रवेशणारा निसर्ग जणू उत्साहाने सळसळलेला असतो. आसमंतात या उत्साहाचं िबब सगळीकडे दिसत असतंच. नववर्षांच्या स्वागताला एका झाडाचं महत्त्व अचानक जाणवतं. गुढीपाडवा आणि हे झाड यांचं जणू अतूट समीकरणच बनलेलं असतं. लक्षात आलं असेलच की मी बोलतेय कडुिनबाबद्दल! गुढीला बांधायला, शास्त्रापुरती का होईना, निदान चार पानं तोंडात टाकायला याची आठवण हमखास होते. आपल्या देशात सर्वत्र आढळणारं सदाहरित प्रकारात गणलं जाणारं हे झाड जिथली हवा कोरडी असते, तिथे चक्क पानझडी बनून जोमानं वाढतं. देशात बहुतांश राज्यांमध्ये हे आढळत असल्याने बहुतेक सर्व भाषांमध्ये या झाडाला विविध नावे दिली गेली आहेत. मायबोलीत कडुिनब म्हणून ओळखलं जाणारं हे झाड िहदीत िनब म्हणून ओळखलं जातं. कडुिनब माहीत नसलेली व्यक्ती विरळाच म्हणावी लागेल नाही! तरीही या झाडाचं वर्णन करायचं झालं तर याला साधारण मध्यम ते मोठय़ा आकाराचं म्हणता येऊ शकतं. ‘मेलिएसी’ कुटुंबातल्या पंधरा ते वीस मीटर उंच होणाऱ्या या झाडाबद्दल लिहावं तितकं कमीच ठरेल.

निसर्ग : वृक्षोपनिषद २

ह्या लेखाचा पहिला भाग इथे

वृक्षांचे महत्त्व संतांनीही जाणले होते. प्राचीन काळी तपस्वी, ऋषी-मुनी घनदाट जंगलात आश्रम उभारून वास्तव्य करीत. त्यांना ‘तपोवन’ म्हणत. आपल्या संस्कृतीतही ‘वानप्रस्थाश्रम’ सांगितला आहे. वयाच्या ५० ते ७५ वर्षे कालावधीसाठी ज्यात अरण्यात वास करून राहण्याचा संदेश आहे. पुराणात तसेच महाभारतात काही त्या वेळची महावने उल्लेखलेली आहेत ज्यात श्रीकृष्णाने, पांडवांनी व अन्य महात्मे, संत, तपस्वी यांनी वास्तव्य केले होते. ही महावने राजेमहाराजे वन्यप्राणी शिकारीसाठी वापरत, तसेच वनविहारासाठी. स्वच्छ सूर्यप्रकाश नैसर्गिक कंदमुळे फळफळावळे, शुद्ध हवा, पाणी, निर्झरांचे झुळझुळ वाहणारे प्रवाह. पशुपक्ष्यांचे आवाज इ. इ.मुळे मन-तन प्रसन्न ताजेतवाने होत असे. वृक्षांची अमाप संख्या असलेली ही वने मानवाला वरदान होती. श्रीमद्भगवद्गीतेतील अध्याय १२ तला श्लोक १८ असा :-

"सम:शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो:॥
शीतोष्णसुखदु:खेषु सम: सङ्गविवर्जित:॥"

निसर्ग : वृक्षोपनिषद १

ह्या लेखाचा दुसरा भाग इथे

वृक्षांना मनुष्याच्या जीवनात खूप महत्त्वाचं स्थान आहे. माणसाच्या तिन्ही मूलभूत गरजा पुरवणारं निसर्गाचं देणं म्हणजे वृक्ष. याची जाण ठेवून प्रत्येकाने फक्त वृक्षारोपण न करता वृक्षसंवर्धन, त्यांचे पालन, संरक्षण यासाठीही प्रयत्न करणं आवश्यक आहे.

‘वृक्षवल्ली आम्हा सोयरी वनचरे’ हा संत तुकारामांचा अभंग निसर्गप्रेमाचे उत्तम उदाहरण आहे. पर्यावरणवाद त्यांनी समर्पकपणे सादर केला आहे. वृक्ष हे मानवी जीवनात अनन्यसाधारण महत्त्व असलेले, निसर्गाने मानवाला दिलेले अमृत वरदान, एक जीवनछत्र, एक आधार-मानवी जीवन व वृक्ष यांच्यात एक अतूट नाते आहे. मानवाला अन्न, वस्त्र, निवारा या ज्या तीन मूलभूत गरजा आहेत, त्यांची एकसमयावच्छेदे पूर्ती करणारे हे निसर्ग देणे. अनादी कालापासून मानवी जीवनाचा अविभाज्य अंग असलेले, मानवाच्या ऐहिक व आध्यात्मिक जीवनात सतत साथ देणारे, सर्वाग उपयोगी पडणारे/ उपयुक्त असणारे, स्थितप्रज्ञ योग्यासारखे, वनचरे व पक्षी यांनाही अन्न, वस्त्र, निवारा देणारे जाती, धर्म, वंश, लिंग, शत्रू-मित्र, गरीब- श्रीमंत, रोगी-निरोगी, साक्षर-निरक्षर, काळा-गोरा, खुजा-उंच इ.इ. कसलाही भेदभाव न करता सर्वाना समभावनेने अंगाखांद्यावर खेळवणारे, वृक्ष हे केवळ मानवच नव्हे, तर सर्व सजीवांचे जीवनदायी तत्त्व आहेत. वृक्ष मानवी जीवनाचे तारक असल्याचे आपल्या पूर्वजांनी जाणले होते व त्यामुळे त्यांनी वृक्ष लागवड, वृक्ष संगोपन इ. इ. सारखे कार्यक्रम सुरू केले व अनाठायी वृक्षतोड होऊ नये म्हणून ‘देवराया’ वगैरेसारखे उपक्रम धार्मिक श्रद्धांशी निगडित करून त्या उपक्रमांना एकप्रकारे सबल अधिष्ठान दिले. भारतीय संस्कृतीत अशा प्रकारचे वृक्षप्रेम अनादी कालापासून आहे, तसेच त्याचे संवर्धन करण्याचा सातत्याने प्रयत्न केला आहे. भारतीय सण, उत्सव आदींमधूनही वृक्षांना अधिष्ठान प्राप्त आहे. वृक्ष भारतीय संस्कृतीत मानाचे स्थान मिळवून आहेत.

शहर शेती: झाडे लावण्याचे ‘माध्यम’

आपण झाडे वेगवेगळ्या माध्यमांतून लावू शकतो. माती, कोकोपीट, पालापाचोळा, घरातील भाज्यांचे अवशेष इ. आपण जास्त करून झाडे मातीतच लावतो. यातील मातीचा पोत, प्रकार पाहून मग त्यात मातीच्या गरजेनुसार त्यात सेंद्रिय खते, वाळू, अन्नद्रव्ये घालून तिच्यात झाडे लावली जातात.

आपल्याला जर मातीची निवड करण्याची संधी असेल तर, अशी माती निवडावी की जी पाण्याचा निचरा चांगल्या प्रकारे करते. अशी माती तपासण्याची सोपी पद्धत आहे. ओल्या मातीचा घट्ट दाबून लाडूसारखा आकार करावा व जमिनीवर सोडावा जर लाडू जमिनीवर पडून फुटला त मातीचा पोत पाण्याचा निचरा चांगल्या प्रकारे करणारा आहे आणि लाडू जर नुसता चेपला गेला तर त्यात चिकणमातीचे प्रमाण जास्त आहे असे समजावे. दुसऱ्या प्रकारच्या तपासणीत ओल्या मातीची रिबीनसारखी पट्टी करावी जर पट्टी तयार झाली व ती अखंड राहिली तर मातीची निचरा होण्याची क्षमता कमी आहे असे समजावे.जर मातीत पाण्याचा निचरा चांगल्या प्रकारे होत असेल तर त्यात झाडे चांगल्या प्रकारे वाढतात. झाडांच्या मुळांच्या चांगल्या वाढीसाठी व मातीत असणाऱ्या सूक्ष्मजीवांच्या वाढींसाठी मातीमध्ये ४५% खनिजे म्हणजे माती, ५% सेंद्रिय घटक व २५% हवा व २५% ओलावा (पाणी) आवश्यक असतो. जी पाण्याचा निचरा करते तिची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता कमी असते.

भूतकाळाचे वर्तमान : घनदाट सावलीचे सौदागर!

लीकडे रोज नवीन नवीन उभी राहणारी गृहसंकुले, मॉल, टॉवर, तिथपर्यंत पोहोचणारे नवीन रस्ते, जुन्या रस्त्यांचे रुंदीकरण यात शेकडो वर्षे उभी असलेली झाडे व दुर्मीळ वृक्ष नामशेष होऊ लागले आहेत. ठाणे महानगरपालिकेने रस्त्याच्या दुतर्फा आता नवीन व भराभर वाढणारी विदेशी वृक्षांची लागवड करावयास सुरुवात केली आहे. त्यात लाल फुलांचा सडा सांडणारा गुलमोहर (मदागास्कर बेट), पिवळ्या फुलांचा सोनमोहर (सिलोन-अंदमान बेट), जांभळ्या निळ्या फुलांचा नीलमोहर-जॅकारंडा (ब्राझिल) इत्यादी रंगीबेरंगी फुलांनी बहरत असलेले परदेशी वृक्ष रस्त्याच्या दुतर्फा लावले जात आहेत. या वृक्षांमुळे रस्ता आणि सभोवतालच्या परिसराला एक वेगळीच झळाळी येते. राम मारुती रस्ता या वृक्षांमुळेच आता प्रसिद्ध होऊ लागला आहे. ठाणे नगरपालिकेने सुंदर ठाणे दिसण्यासाठी काही देशी फुलझाडांचाही उपयोग केलेला दिसतो. त्यात गुलाबी-लालसर व जांभळ्या रंगाच्या कांचन वृक्षाचा समावेश आहे. ठाण्यातील मासुंदा तलावपाळी परिसर व गोशाळा तलावाच्या ठाणे किल्ल्याकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या दुतर्फा उभी असलेली कांचनाची झाडे लक्ष वेधून घेतात. या साऱ्या सुशोभीकरणात ठाण्यातील पुरातन वृक्षांकडे मात्र दुर्लक्ष होऊ लागले आहे असे खेदाने म्हणावेसे वाटते.

गच्चीवरची बाग: इतर उपयुक्त वरखते

कडूलिंब किंवा निंबाला आपल्या आयुर्वेदात कल्पवृक्ष मानले गेले आहे. त्या झाडांच्या पंचघटकांचे (पान, फुलं, फळ, सालं, मुळ्या) मानवी आरोग्यास खूप फायदे आहेत. तसेच त्याचे शेतीला उपयोगी होईल असेही फायदे आहेत.

बाजारात निंबोळीची पेंड १६ ते २० रुपया किलो प्रमाणे मिळते. ही पेंड कोरडय़ा स्वरूपात असते. त्यातून झाडांना नत्र मिळते. हे खत हे झाडाला सावकाश मिळत असल्यामुळे झाडांच्या हळूवार पण खात्रीच्या वाढीस पूरक ठरते. ही खते बरेचदा माती मिश्रित असतात. ती पारखून वापरावीत. शुद्ध निंबपेड ही तेलकट असते. तिला उग्र कडू वास असतो. ती वाळवून झाडांना आठवडय़ातून एकदा चमचाभर दिली तरी उत्तम. निंबोळी खत व निंबोळी पेंड या दोन्हीत फरक आहे. निंबोळी खतात बरेचदा माती, युरिया मिसळलेला असतो.

गृहवाटिका : बागकामासाठी ‘गृहपाठ’ आवश्यक

‘कुंडीतील झाडे कार्यालय / घर अशा बंदिस्त जागेतील हवा किती शुद्ध करतात?’ याचं उत्तर आहे – ‘अगदी उंच पर्वतावर जेवढी शुद्ध हवा असते तेवढी.’ हे प्रत्यक्षात आणलेले आपण पाहू शकतो दिल्लीतील पहारपूर इंडस्ट्रीजमध्ये. दिल्ली हे सर्वात जास्त प्रदूषण असलेलं शहर, मात्र पहारपूर इंडस्ट्रीजच्या सहा मजली इमारतीमधील हवा पर्वतावरील शुद्ध हवेइतकी शुद्ध आहे. हवा शुद्ध करण्यासाठी त्यांनी भरपूर प्रमाणात कुंडीतील झाडांचा वापर केला आहे. बिल्डिंगची गच्ची अगणित कुंडीतील झाडांनी भरलेली आहे. तसेच बििल्डगमध्ये माणशी चार कुंडय़ा या प्रमाणात कुंडीतील झाडे ठेवली आहेत. त्यात प्रामुख्याने स्नेक प्लांट (सर्पपर्णी), पीस लिली, अरेका पाम आणि मनी प्लांटचा समावेश आहे. गच्चीवरील झाडांमधून सक्र्युलेट केलेली हवा वातानुकूलित यंत्रणाद्वारे सर्व इमारतभर फिरवलेली आहे. ‘ग्रो फ्रेश एअर’ असंच तिथे म्हंटलं जातं आणि खरं आहे ते. भारतातल्या ‘ग्रीन बििल्डग’मध्ये या बििल्डगचा समावेश आहे. ‘ग्रीन बििल्डग’ ही एक वेगळी संकल्पना आहे, ज्यात झाडं हा एक घटक असतो.

खत, माती अन‌् पाण्याविना गच्चीवर भाजीपाल्याची शेती

शेतातील टाकाऊ वस्तू म्हणून बांधावर फेकून देण्यात येणाऱ्या केळीच्या खांबात माती, पाणी अाणि खताशिवाय भाजीपाला पिकवण्याचा प्रयाेग डाॅ.जे.बी.राजपूत यांनी त्यांच्या परसबागेत केला अाहे. केळीच्या खांबामध्ये असलेले पाणी अाणि विविध अन्नद्रव्य उपयाेगात अाणून डाॅ.राजपूत यांनी परसबागेत चांगल्या प्रकारची मेथीची भाजी उगवली अाहे. अातापर्यंत टाकाऊ वस्तू म्हणून शेतकरी केळीचे खांब फेकून देत हाेते. काही ठिकाणी संशाेधना अंती केळीच्या खाेडापासून धागा बनवण्याचे तंत्र विकसित करण्यात अाले अाहे. मात्र, त्याचा वापर सहज शक्य नसल्याने शेतकरी अजूनही शेताच्या बांधावर केळीचे खांब फेकून देतात. या खांबाचा उपयाेग करण्याच्या दृष्टीने डाॅ.राजपूत यांनी परसबागेत प्रयाेग करून पाहिला. त्यांनी खांबामध्ये कमी दिवसांत येणारी मेथी लावल्यानंतर ती सहज उगवली.

गांडूळ खत उपलब्धता

Where to buy vermicompost?

नाद "बागे"श्री - बागेतील प्रयोग

विंदांची कविता आहे. "तेच ते आणि तेच ते". या कवितेत वर्णन केल्यासारखाच तुमचा आमचा दिनक्रम असतो. थोडा फार एकसुरी आणि कंटाळवाणा! या पासून सुटकेची पळवाट आपणच फुलवलेल्या बागेकडे जाणार असेल तर त्या सारखं सुख कोणतं?

व्यवसायाने अभियंता असणाऱ्या श्रीकांत काळे यांनी आपल्या छोट्याशा गच्चीत हे सुख निधान फुलवले आहे.

नाद "बागे"श्री - पानगळ

मागच्या लेखामध्ये आपण मयूर भावे यांच्या बागेची माहिती घेतली. ते व त्यांचं कुटुंब आपला बागेचा छंद जोपासताना निसर्गाचा समतोल राखला जाईल याची पुरेपूर काळजी घेतं.

आजकाल गृहसंकुलांमध्ये "पालापाचोळा" ही एक मोठी समस्या होऊन बसली आहे. आवारात सिमेंट / concrete अथवा फरशा घातल्यामुळे पाने मातीत पडून कुजायला वाव मिळत नाही. बहुतांशी पाला पाचोळा जाळला जातो. त्यामुळे प्रदूषण वाढते. यावर भावेंनी एक तोडगा काढला आहे. तो म्हणजे लोखंडी पिंजरा!

नाद "बागे"श्री - घरच्याघरी काळे धन कमवा

निसर्गाची जपणूक करण्याची इच्छा असेल तर मार्ग ही अनेक सापडतात. मयूर भावे यांनी पालापाचोळ्या पासून compost खत तयार करायचा मार्ग शोधला. आणि गृहसंकुला मधल्या कचऱ्याचे रुपांतर Black Gold मध्ये केले, हे आपण मागच्या लेखात पहिले!

आज आपण घराच्या ओल्या कचऱ्याचे रुपांतर Black Gold मध्ये कसे करायचे ते पाहू.

नाद "बागे"श्री - Eco Living

कांदा मुळा भाजी. अवघी विठाई माझी ..... ही विठाई अवतरली आहे मयूर भावे यांच्या गच्चीत!

सुरण, रताळी, कारली, मोहरी, मका, अळू, पापडी, पपई, वाल, ओवा, अंजीर, डाळिंब, दुधी, टोमॅटो, यादी न संपणारी आहे. या सगळ्या झाडांचे संमेलन भावे यांच्या गच्चीत भरले आहे.

बैठकीच्या खोलीला लागून असलेलं मोठे अंगण आणि दोन मोठ्या टेरेस यांचा पुरेपूर वापर मयूर भावे यांनी आपला छंद जोपासण्यासाठी केला आहे. चार वर्षांपूर्वी जेंव्हा त्यांनी गच्चीत बाग करायचे ठरवलं तेंव्हा बाहेरून माती न आणता बाग वाढवण्याचे निश्चित केलं. त्यासाठी घराच्या ओल्या कचऱ्या पासून compost करायचे ठरवले. घरातला ओला कचरा (कापलेल्या भाज्या, चहाचा चोथा, निर्माल्य, फळांची साले) पुरेसा नाही हे लक्षात आल्यावर भाजीवाल्या कडून ओला कचरा घ्यायला सुरवात केली. हळू हळू composting ची क्षमता वाढली, आणि आता रोज भाजीवाल्या कडून आणलेला ५ ते ८ किलो ओला कचरा यात जिरवला जातो.

नाद "बागे"श्री - देववृक्ष

माझं झाडांचे प्रेम गॅलेरीतून कधी ओसंडून वाहू लागले ते कळलेच नाही. फुलझाडे लावायच्या नादात कधीतरी एका झाडाचे रोप रुजले. त्या लहानशा लुसलुशीत पानांच्या रोपाला, लहान कुंडीतून मोठ्या कुंडीत हलवले. वर्षभरात ती मोठी कुंडी पण पुरेना. त्या होऊ घातलेल्या वृक्षाला माझी गॅलेरी कशी पुरणार? मग Green Hills या संस्थे मार्फत पुण्यातील ARAI च्या टेकडीवर हे जांभळाचे झाड लावले, तेंव्हा मला हायसे झाले! मिळालं त्याला स्वतःचे घर-अंगण, आणि हात पसरून मोठ्ठं वाढायला स्वतःचे आकाश. या रोपाचे नाव ठेवले होते ‘महाबाहू जांभूळ’!

नाद "बागे"श्री - लेकुरवाळी

ह्या लेखाचा पहिला भागदुसरा भाग

एका सकाळी शरूने मोठ्यानं हाक मारली, "आई! पटकन ये! ही बघ, ही बघ खार आलीय गॅलरीत!" आमच्या आवाजाने आणि वर्दळीने ती पळून गेली ही बात अलग, पण खार आली होती. पहिलं आश्चर्य ओसरल्यावर आम्ही दोघींनी तेहेकीकात सुरु केली. ही बाया चौथ्या मजल्यावरच्या गॅलरीत आलीच कशी? त्या संशोधनाचा निष्कर्ष असा निघाला की – सर्वव्यापी केबलचे मायाजाल खारींवर प्रसन्न झालय, आणि त्याने खारींना हवं तेंव्हा, हवं तिथे प्रकट होण्याचा वर दिलाय! बुचाच्या उंच झाडावरून समोरच्या इमारतीच्या गच्चीत. तिथून केबल वरून शेजारच्या गच्चीत. तिथून वेगवेगळ्या केबल वरून उतरलं की हव्या त्या गॅलरीत बाई अवतरतात!

नाद "बागे"श्री - वन उपवन सम

ह्या लेखाचा पहिलातिसरा भाग

या घरात राहायला आलो तेंव्हा शरू लहान होती. मला फारसा वेळ नसायचा. त्यामुळे माझी १० X १२ ची बाल्कनी १-२ वर्ष ओसाड पडून राहिली. नाही म्हणायला ५- ६ कबुतरे विसाव्याला यायची.

तुळस, मनिप्लाण्ट, झेंडू अशा बाल पाउलांनी झाडांनी एन्ट्री घेतली. अलगद बहरत जाई, जुई, सायली, मोगरा, शेवंती, मधुमालती, करत करत गुलाबा पर्यंत मजल गेली. वेली चढवायला एक मांडव बांधला. त्याच्यावर बोगनवेलीच्या लाल, डाळिंबी, केशरी फुलांनी रंगांचा धिंगाणा घातला! बोगनवेली बरोबरच स्वस्तिक, सदाफुली, कण्हेरीच्या झाडांनी सतत बाग प्रफुल्लीत ठेवली. त्यात एक पांढऱ्या चाफ्याचे झाड होते. ते फारच मोठ झाल्यावर शेतावर नेउन लावलं.

नाद "बागे"श्री - अंगणी माझ्या मनाच्या

ह्या लेखाचा दुसरातिसरा भाग

काल माझ्या एका गोड मैत्रिणीकडे गेले होते. तिचं नाव पण दीपाली. तिचं नीटनेटकं, टापटीप घर पाहून मन प्रसन्न झालं. हॉल मध्ये प्रत्येक खुर्ची, टीपॉय, रिकामा. बेडशीटवर एकही सुरकुती नाही. कपाटात ठेवलेली कपड्यांची perfect आयाताकृती चळ. मुलीचे प्रोजेक्टचे सामान सुद्धा एकदम व्यवस्थित! बापरे! मला एकदम inferiority complex आला.

माझ्या हॉल मध्ये पसरलेले २-३ दिवसांचे पेपर, वाचायला सुरवात केलेली घरातील प्रत्येकाची ४-५ पुस्तके, चहाचे २-४ कप, माझ्या २-३ ओढण्या, पर्स, डब्याच्या पिशव्या, झालंच तर इस्त्रीच्या कपड्यांचा गठ्ठा, laptop, ipod, phone, असंख्य chargers, सगळं डोळ्यासमोर तरंगायला लागलं. हे सगळेजण कधी टीपॉयवर, कधी खुर्चीवर, तर कधी सोफ्यावर ठाण मांडून बसले असतात. ते माझ्या सोफ्याचे पोटभाडेकरू आहेत असा माझा दाट संशय आहे. कितीतरी वेळा घरात आलं की 'तशरीफ रखने के लिये' जागा सापडत नाही. मग सगळं सामान एका खुर्चीवर स्थलांतरित करून जागा करून बसायचं अशी आमच्या घरातली रीत आहे. आठवडाभर त्यांचं विस्थापितांचे जगणे पाहून कणव आली, की एकदाचं आवरून टाकायचं!

शहर शेती: घरीच पिकवा पालेभाज्या

आपण आपल्या घरात, गॅलरीत केवळ शोभेच्या नव्हे तर दैनंदिन जीवनात उपयुक्त ठरणाऱ्या वनस्पतींचीही लागवड करू शकतो. त्याचे अनेक फायदे आहेत. मात्र सर्वात मोठी जमेची बाजू म्हणजे समाधान. आपण आवडीने लावलेले, मेहनतीने वाढवलेले झाड जेव्हा फुलते, फळते तेव्हा होणारा आनंद हा कोणत्याही तराजूत मोजता न येणारा असतो. या वनस्पतींना लागणारी माती आणि खते आपल्याला आवारातच सहज उपलब्ध होतात.

आपल्या दैनंदिन आहारात लागणाऱ्या वेगवेगळ्या वनस्पतींची लागवड करून आपण स्वकष्टाने काही प्रमाणात का होईना आरोग्यदायी अन्न मिळवू शकतो. ‘आम्ही आमच्या घरात पिकविलेले आहे बरे का’ असे अभिमानाने सांगू शकतो. कारण सध्या बाजारात उपलब्ध असणारा भाजीपाला आरोग्याच्या दृष्टीने किती उपयुक्त आहे, याबाबत साशंकताच आहे. कारण अधिक प्रमाणात भाजीपाल्याचे उत्पादन घेता यावे म्हणून वापरण्यात आलेल्या रासायनिक खतांचे आणि कीटकनाशकांचे घातक अंश त्यात असतात. त्याचप्रमाणे भाजीपाला जिथे पिकतो, तिथून आपल्या घरी येईपर्यंतच्या प्रवासात त्याची उपयुक्तता कमी होते. अनेकदा भाज्या घाणेरडय़ा पाण्यात धुतल्या जातात. शक्यतो पालेभाज्या घेताना विशेष काळजी घ्यावी. कारण त्यांचे आयुष्य अल्पजीवी असते. त्या भराभर वाढतात. सांडपाण्यातून पारा, शिसे, लोह असे शरीराला घातक पदार्थ त्या शोषून घेतात. त्यामुळे आपल्या गरजेपुरती लागणारी पालेभाजी शक्यतो घरीच पिकवावी. गॅलरीत, गच्चीत, छोटय़ा जागेत आपण आपल्या कुटुंबापुरती पालेभाजी वाढवू शकतो.

कढीपत्ता लागवड

कढीपत्ता वा कढीपत्त्याच्या पानांचा उपयोग जेवणाची चव वाढविण्यासाठी करतात. चवीसाठी तर याचा वापर होतोच; परंतु त्याचबरोबर कढीपत्त्याची पाने अतिशय औषधी असतात. याला एक विशिष्ट प्रकारचा सुगंध असल्यामुळे निरनिराळ्या चटण्यामध्ये, भाज्यांमध्ये व मसाल्यामध्ये सुद्धा याचा वापर केला जातो. संस्कृतमध्ये कृष्णिनब तसेच कैटर्य, हिंदीमध्ये मीठानीम, इंग्रजीमध्ये करी लिव्हज, तर शास्त्रीय भाषेत मुर्रया कोएनिगी या नावांनी ओळखला जाणारा कढीपत्ता किंवा गोडिलब हा रुटेसी कुळातील आहे.

कढीपत्त्याचे झाड मध्यम आकाराचे असते. हे झाड प्रत्येकाच्या परसबागेत लावणे आवश्यक आहे. कारण याला एक विशिष्ट प्रकारचा सुगंध असल्यामुळे घराजवळील वातावरण स्वच्छ, सुगंधी राहण्यास मदत होते. तसेच वातावरणातील जिवाणूंचा प्रादुर्भाव कमी होतो व आजार आपल्यापासून दूर राहतात. याच्या पानांमधून सुगंधी तेलही निघते.

औषधी गुणधर्म:
कढीपत्त्याच्या पानामध्ये कॅल्शिअम, लोह, पोटॅशिअम, फॉस्फरस, अ‍ॅमिनो अ‍ॅसिड, प्रथिने भरपूर प्रमाणात असतात. तसेच जीवनसत्त्व अ, ब-१, ब- २ व क जीवनसत्त्वही असते. त्यामुळे कढीपत्त्याच्या पानांच्या सेवनाने हे सर्व गुणधर्म शरीराला मिळतात व त्यातूनच शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते. आयुर्वेदानुसार कढीपत्ता हा दीपक, पाचक, कृमिघ्न व आमांशयासाठी पोषक असतो.

‘मातीविना शेती’तून पशुखाद्यनिर्मिती!

महाराष्ट्राच्या अनेक भागांत दुष्काळ व अवकाळी पाऊस पाचवीला पूजलेला. दुष्काळी भागात जनावरांसाठी चारा छावण्या काढण्याच्या घोषणा होत असल्या तरी चाऱ्याअभावी जनावरांच्या होणाऱ्या हालाला पारावर नसतो. नेमकी हीच बाब लक्षात घेऊन कमीत कमी पाणी आणि ‘मातीविना शेती’ हा अभिनव उपक्रम हाती घेण्याचा निर्णय शासनाने घेतला आहे.

नगदी पिके घेण्याची शेतकऱ्यांची मानसिकता आणि ८२ टक्के कोरडवाहू शेती यामुळे चारा पिकाचे क्षेत्र दिवसेंदिवस कमी होत चालले आहे. या पाश्र्वभूमीवर कृषी विभागाने ‘हायड्रोपोनिक’ तंत्राद्वारे हिरव्या चाऱ्याच्या निर्मितीची योजना तयार केली आहे. या चारानिर्मितीसाठी जागा कमी लागते तसेच कमीत कमी पाण्याचा वापर करून सातत्याने चारा उत्पादन घेता येते. या चाऱ्यात जास्त प्रोटिन तर असतेच शिवाय उत्पादनही जास्त प्रमाणात होते. सामान्यपणे चारा तयार होण्यास ४५ ते ६० दिवसांचा कालावधी लागतो तर हायड्रोपोनिक तंत्राद्वारे सात दिवसांत चाऱ्याची निर्मिती करता येते. महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे मातीशिवाय याचे उत्पादन करता येत असून केवळ ५० चौरस मीटर क्षेत्रात चारानिर्मिती करता येते.

अ‍ॅक्वापोनिक्स : एक अफलातून लघुउद्योग

मत्स्य-जल-भाजीपाला चक्रीउद्योग म्हणजे आधुनिक विज्ञानाच्या आधारे सुरू करता येणारा, सध्याच्या महागाईच्या भडक्याला आटोक्यात ठेवण्यास उपयुक्त ठरावा असा एक पर्यावरणपूरक लघुउद्योग आहे. ‘अ‍ॅक्वापोनिक्स’ नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या या जोडधंद्याच्या विकासाला शासनाने पद्धतशीरपणे चालना देणे आवश्यक ठरते. संतुलित आहारपोषणाच्या दृष्टीने अत्यंत उपयुक्त अशा या उद्योगाला इंग्रजी भाषेमध्ये अ‍ॅक्वापोनिक्स, असे संबोधले जाते. अ‍ॅक्वापोनिक्स हा शब्द अ‍ॅक्वाकल्चर आणि हायड्रोपोनिक्स या दोन अर्थपूर्ण शब्दांच्या संयोगाने बनलेला शब्द आहे.

या शब्दाचा अर्थ जाणून घेण्यासाठी प्रथम अ‍ॅक्वाकल्चर आणि हायड्रोपोनिक्स या दोहोंचा अर्थ माहीत करून घेणे आवश्यक आहे. अ‍ॅक्वाकल्चर म्हणजे विशेषत: गोडय़ा पाण्यातील मत्स्यशेती ज्यामध्ये मेजर कार्प, रोहू किंवा म्रिगल या प्रकाराच्या गोडय़ा पाण्यात वाढणाऱ्या माशांची किफायतशीरपणे पैदास केली जाते. आता हायड्रोपोनिक्स म्हणजे काय ते पाहू. मातीशिवाय केवळ पाण्यातून दिलेल्या पोषणद्रव्यातून भाजीपाला, भेंडी, वांगी टोमॅटो यांसारखी वनस्पती उत्पादने भरभरून काढणे.

पाण्यात विरघळवून खते वापरा

मातीशिवाय शेती या संबंधात जिज्ञासा जागृत करणे हा लेखाचा उद्देश होता. त्याहूनही महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे केवळ फक्त वाचन न करता काही अगदी सोपे प्रयोग स्वत करून पाहण्याची इच्छा होईल अशी अपेक्षा आहे.

मातीशिवाय शेती करताना पाण्यामध्ये पोषकद्रव्ये कोणती व किती प्रमाणात घालावयाची याची विचारणा काहींनी केलेली आहे. वनस्पती आपले अन्न हवा, पाणी व सूर्यप्रकाश याच्या साहाय्याने स्वत तयार करतात. त्यातील प्रमुख घटक कर्ब,(कार्बन), प्राणवायू (ऑक्सिजन), व हायड्रोजन त्यांना पाण्यातून व हवेतून मिळतो. त्यामुळे ते वेगळे पुरवण्याची गरज नसते. इतर घटक द्रव्ये म्हणजे नायट्रोजन, फॉस्फरस, पोटॅशियम, कॅलशियम,मॅग्नेशियम व सल्फर आवश्यकतेप्रमाणे द्यावी लागतात. त्याशिवाय बोरॉन, तांबे, लोह, जस्त,मँगेनीज इत्यादी सूक्ष्म प्रमाणात लागतात. यातील प्रत्येकाचे प्रमाण हे कुठली वनस्पती आहे, यावर अवलंबून आहे. परंतु आपल्या प्रयोगासाठी फार सोपा मार्ग उपलब्ध आहे.

मातीविना शेती

शेतातील पिके जमिनीवर उभ्या किंवा रांगत्या स्थितीत वाढताना दिसतात. त्यांची मुळे मात्र दिसत नाहीत, कारण ती मातीत रुतलेली असतात. माती पिकांच्या मुळांना आधार देते. त्याचबरोबर वनस्पतींना आणि त्यांच्या मुळांना वाढीसाठी लागणारे पोषक वातावरण व आवश्यक अन्नद्रव्ये पुरविते. पण हे घटक इतर कुठून मिळाले तर वनस्पती मातीशिवायही वाढू शकते. असे मातीविना वनस्पतींच्या वाढीचे तंत्र १९३० साली विकसित झाले. त्यास ‘हायड्रोपोनिक्स’ म्हणतात. हायड्रोपोनिक्स हा शब्दप्रयोग ग्रीक भाषेतील आहे. त्याचा अर्थ ‘पाण्याला काम करू द्या’ असा होतो.

गच्चीवरची बाग : खत खरेदी सावधतेने

सध्या बाजारात, इंटरनेटवर किचन वेस्टचे कंपोिस्टग वा खत करणाऱ्या विविध महागडय़ा परदेशी साधनांची रेलचेल झाली आहे; हौशी, पर्यावरणप्रेमींना याची सविस्तर माहिती नसल्यामुळे हे खर्चीक प्रकार खरेदी केले जात आहेत. अशी साधने खरेदी करण्यापूर्वी खालील मुद्दय़ांप्रमाणे खात्री करून घ्या.

गच्चीवरची बाग : खरकटय़ा अन्नापासून खतनिर्मिती

शिजलेले उरलेले वा खरकटे अन्न आपणाला अनेकदा फेकून द्यावे लागते. ते फेकून न देता त्याचा उपयोग खत म्हणूनही करता येतो. शिजलेले खरकटे अन्न उन्हात वाळवून घेतल्यास त्याचे केक किंवा पापडासारखे खडे तयार होतात. ते चुरून झाडांना देता येतात. तसेच शिजलेल्या खरकटय़ा अन्नाचे वेगळ्या पद्धतीनेही व्यवस्थापन करता येते. त्यासाठी पुढील पद्धती वापरता येतील.

पर्यावरणस्नेही टोपलीची दुहेरी करामत

ह्या लेखाचा पहिला भाग

शहरी विभागात दिवसेंदिवस वाढत असलेल्या कचऱ्याचे व्यवस्थापन कसे करायचे ही एक मोठी समस्या असून उपलब्ध असलेली डम्पिंग ग्राऊंड्स त्यासाठी अपुरी ठरू लागली आहेत. शहराच्या विविध भागांमधून दररोज गोळा होणाऱ्या शेकडो मेट्रिक टन कचऱ्यामुळे क्षेपणभूमींवर कचऱ्याचे अक्षरश: डोंगर उभे राहिले असून त्यातून पर्यावरण आणि आरोग्याचा गंभीर प्रश्न निर्माण झाला आहे. ठाण्यातील जयंत जोशी यांनी घरातच कचऱ्याचे विस्थापन करणाऱ्या सोप्या पद्धतीचा वापर करून या समस्येवर उत्तर शोधले आहे. सूक्ष्मजीवशास्त्रज्ञ असणाऱ्या जोशींनी घरातील सर्व ओल्या कचऱ्याचे व्यवस्थित विघटन होणारी प्लास्टिकची टोपली वापरण्यास सुरुवात केली असून ती त्यांच्या घरासाठी छोटय़ा डम्पिंग ग्राऊंडचे काम करते. या कामाबद्दल ती कोणताही मोबदला घेत नाहीच, शिवाय कचऱ्यापासून बनलेले उत्तम प्रकारचे दोन-अडीच किलो खत दरमहा त्यांना देते.

घरगुती क्षेपणभूमीत कचऱ्यापासून काळे सोने

ह्या लेखाचा दुसरा भाग

मुंबईतील देवनार, मुलुंड, ठाण्यातील डायघर अथवा कल्याणमधील आधारवाडी अशा सर्वच क्षेपणभूमींची कचरा व्यवस्थापन करण्याची क्षमता संपुष्टात आली असून त्या ठिकाणी उभ्या राहिलेल्या कचऱ्याच्या डोंगरांना सातत्याने आगी लागून पर्यावरणाचा गंभीर प्रश्न निर्माण होऊ लागला आहे. त्यामुळे आता वैयक्तिक स्तरावर घरात अथवा सोसायटीच्या आवारात कचऱ्याची विल्हेवाट लावणे गरजेचे असून मुंबई-ठाण्यातील हजारो कुटुंबांनी ओला कचरा विघटित करून त्याचे खतामध्ये रूपांतर करणाऱ्या पर्यावरणस्नेही टोपलीचा पर्याय स्वीकारला आहे.

ठाणे ग्राहक पंचायतीनेही त्यांच्या ग्राहकांना इतर जीवनोपयोगी वस्तूंसोबत ही पर्यावरणस्नेही टोपली उपलब्ध करून दिली आहे

झाडांसाठीची संजीवके

सावकाश विरघळणारी घन स्वरूपातील खते झाडांना वरचे वर देणे गरजेचे आहे. तसेच बागेतील रोपांना द्रावणयुक्त खतेही देणे महत्त्वाचे व गरजेचे असते. कारण ती ताबडतोब लागू होतात. विशेषत: फळे, फुले धरण्यासाठी, फुलगळती होऊ नये यासाठी ही द्रावणयुक्त खते गरजेची आहेत. ही फक्त द्रव नसून ते झाडांसाठी संजीवनी देणारी आहेत, म्हणून त्यास संजीवक असे म्हणतात. त्याद्वारे मातीची उपजावू क्षमता वाढते. म्हणजे मातीत जीवाणू संख्या ताबडतोब वाढते तसेच उपयुक्त जीवाणू कार्यरत होतात. कालांतराने नष्ट होतात. व त्यांचेच अतिसूक्ष्म स्वरूपात जैव खत तयार होते. या नसíगक चक्रामुळे झाडांना वेळोवेळी पोषण मिळते व झाडे टवटवीत होतात, बहरतात. ही संजीवके घरच्या घरी व साध्या-सोप्या पद्धतीने तयार करता येतात.

राज्यीय प्राणी, पक्षी व कीटक

वृक्ष, फुलं, पक्षी,प्राण्यांच्या देशा - भाग १ इथे

जारुळासारख्याच शेकडो स्थनिक झाडाझाडोऱ्याने भरलेल्या जंगलात नांदणारा महाराष्ट्राचा राज्यीय प्राणी म्हणजे शेकरू! खार म्हटली की पिटुकली, गोंडस झुपकेदार शेपूट उडवत तुरुतुरु पळणारा प्राणी आपल्या नजरेसमोर येतो. पण शेकरू मात्र खारीच्या या वर्णनाच्या अगदी उलट आहे असं म्हणता येईल. शेपटीसकट साधारण तीन ते साडेतीन फूट लांबीची ही खार महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी आहे. पश्चिम घाटांची रांग, सदाबहार किंवा ओल्या पानझडी अरण्यात, पूर्व हिमालयाच्या तळटेकडय़ा, तसेच मध्य भारताच्या काही भागांतच ही खार दिसून येते. ज्या अरण्यांमध्ये मुबलक फळझाडे असतात अशा ठिकाणी हिचं वास्तव्य असतं. ‘इंडियन जायंट स्क्विरल’ म्हणून ओळखलं जाणारं शेकरू अगदी उंचच उंच झाडांच्या शेंडय़ांवर राहणं पसंत करतं. शक्यतो झाडावरून जमिनीवर येण्याचं हे टाळतं. या टाळाटाळीसाठी एका झाडावरून दुसऱ्या झाडाकडे उडय़ा मारत जाण्याच्या यांच्या सवयीने लोक शेकरालाच ‘उडती खार’ समजतात. पण उडत्या खारींप्रमाणे यांच्या पायाला पडदे नसतात. शेकराच्या या उडय़ा अगदी पंधरा-वीस फूट लांब असतात. शेकरू उडी मारतं आणि आपण समजतो की शेकरू उडतंय. या लांबलांब उडय़ा मारताना शेकराला त्याच्या लांब पायांचा आणि तोल सांभाळायला दीड-दोन फूट लांब झुपकेदार शेपूट उपयोगी ठरते. राखाडी, काळसर रंगाचं शरीर असलेलं शेकरू तसं पाहायला गेलं तर मस्त गब्दुल असतं. पोटाकडे फिक्कट रंग आणि त्याच रंगाची शेपटी असलेलं, सकाळ-संध्याकाळच्या सुमारास अगदी उत्साहाने उडय़ा मारणारं शेकरू, दुपारी मस्तपकी विश्रांती घेतं. विश्रांती म्हणजे, पोटोबा फांदीवर टेकवायचा आणि हातपाय व शेपूट फांदीवरून खाली सल सोडून चक्क झोपायचं! आहे ना मजेशीर सवय?

राणीचे फूल

वृक्ष, फुलं, पक्षी,प्राण्यांच्या देशा - भाग २ इथे

दर एक मे रोजी उत्साहाने ‘जय महाराष्ट्र’ म्हणताना आपल्याला आपल्या राज्याचा वृक्ष म्हणजेच राज्यवृक्ष, तसंच राज्यपक्षी, राज्यप्राणी, राज्यफुलपाखरू माहीत असायला हवेत.

लहानपणी भूगोल हा रटाळच असतो अशी धारणा बाळगून शिकल्यावर, शालेय जीवनातलं भूगोलाचं पुस्तक, शाळा सुटली पाटी फुटली उक्तीप्रमाणे आपल्यापासून दूर जातं ते कायमचं. शालेय जीवनात असल्या ‘बोअरिंग गोष्टी’ पुढे जनरल नॉलेजच्या पेपरला दत्त म्हणून समोर येतात आणि आपल्या मेंदूला कामाला लावतात. हे जनरल नॉलेजचे पेपरवाले काय काय विचारत बसतात. विविध स्पर्धा, वेगवेगळे देश, त्यांचे झेंडे, त्यांची प्रतीकं वगरे वगरे. असला डोकेबाज अभ्यास करताना जाणवतं की बहुतांश देशांना, त्यातल्या प्रांतांना, राज्यांना स्वत:ची मानचिन्हं आणि प्रतीकं असतात. ही मानचिन्हं तिथल्या संपदेशी, निसर्गाशी जोडलेली असतात. नुकताच एक मे, अर्थात महाराष्ट्र दिन साजरा झाला. १ मे १९६० साली स्थापन झालेल्या महाराष्ट्राची जैविक संपदा वाखाणण्याजोगीच आहे. आज आसमंतातल्या गप्पांमध्ये महाराष्ट्राची चिन्हं अर्थात स्टेट सिम्बॉल्स बघताना नक्की जाणवेल की महाराष्ट्र नसíगक संपदेने किती समृद्ध आहे.

वसंतात बेभानपणे फुलणाऱ्या ठळक झाडांमध्ये निसर्ग बहुतांश लाल पिवळा रंग भरभरून उधळत असताना कुठेतरी हळूच नाजूक गुलाबी, जांभळा रंग दिसायला सुरुवात होते. ‘प्राइड ऑफ इंडिया’, क्वीन ऑफ फ्लॉवर अशी विविध इंग्रजी नावं मिरवणारां हा सुंदर जांभळा मोहोर आपल्या राज्याचं फुलं म्हणून ओळखला जातो. मराठीत जारूळ, तामण म्हणून ओळखलं जाणारं हे झाड महाराष्ट्राचं राज्य फूल, अर्थात स्टेट फ्लॉवर म्हणून सन्मानित झालंय.

गृहवाटिका : बागेची शोभा वाढवा

आतापर्यंतच्या लेखात सांगितल्याप्रमाणे कुंडीत झाडं लावून गृहवाटिकेचा आनंद आपण घेऊ लागलो की, गृहवाटिकेसंबंधी आणखी काही गोष्टी माहीत असणं, करता येणं आवश्यक आहेत. त्यातील काही पुढे देत आहे.

झाडांची कुंडी बदलणे:
झाड आणि कुंडी यांचं प्रपोर्शन चांगलं दिसण्यासाठी लहान झाडासाठी लहान कुंडी वापरणं अपेक्षित आहे. मात्र, जेव्हा झाड मोठं होतं तेव्हा ते मोठय़ा कुंडीत हलवायची गरज भासते. लोखंडी पट्टीच्या साहाय्याने आपण लहान कुंडीतलं झाड मोठय़ा कुंडीत लावू शकतो.

एकमेवाद्वितीय फ्लॉरिडा गार्डन

जगातल्या विविध प्रकारच्या फळाफुलांच्या, मसाल्यांच्या झाडांचं नुसतं दर्शनच फ्लॉरिडा गार्डनमध्ये होत नाही, तर सोबतच्या गाईडकडून त्यांची माहितीही मिळते. झाडाला हात लावता येत नाही, पण खाली पडलेली फळं चाखताही येतात.

मायामीहून अर्धा तास साउथ-वेस्टच्या दिशेने ड्राइव्ह केलं, की तुम्ही होमेस्टेडला पोचता. परिसरात झालेला बदल जाणवायला लागतो. हिरवाई वाढलेली दिसते. काँक्रीटची जंगलं कमी झाल्यासारखी वाटतात. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना भाज्यांचे मळे, फळबागा डोळ्यांना गारवा देतात. फ्रूट आणि स्पाइस पार्क या निसर्गरम्य परिसरात चपखल बसणारा असाच आहे. अमेरिकेतला हा एकमेव बोटॅनिकल फ्रूट आणि स्पाइस पार्क.

बागेला पाणी देण्याच्या पद्धती

बागेला पाणी देण्याच्या अनेक पद्धती आहेत. अर्थात त्याचे काही लांबचे, जवळचे फायदे तोटे आहेतच. कधी गरज, सोय असते तर कधी नाईलाजही असतो. खालील विस्तारानुसार आपण योग्य त्या पद्धतीचा अवलंब करावा. बागेला किंवा कुंडय़ांना आपण जसे पाण्याची सवय लावू त्याप्रमाणे झाडांना पाण्याचा वापर करण्याची सवय लागते. उपलब्ध पाणी किती व कसे मिळते यावर त्यांच्या बाष्पीभवनाचा वेग झाडे ठरवतात. त्यामुळे पाणी कसे व किती द्यावे हे बागेचे ठिकाण, वाऱ्याचा वेग याचा विचार करून ठरवणे योग्य असते.

गच्चीवरची बाग: खतासाठी माठाचा उपयोग

नैसर्गिक खत तयार करण्यासाठी माठाचा चांगला वापर होतो. ओला, हिरवा कचरा या माठात टाकल्यास त्याचेही छान खत तयार होते. ही पद्धतही फ्लॅटमध्ये उत्तमरीत्या अंमलात आणता येते.

गच्चीवरची बाग : ‘किचन वेस्ट’ची किमया

‘गारबेज टू गार्डन’ ही संकल्पना साकारणे तितकेसे अवघड नाही. प्रामुख्याने घरात दोन प्रकारचे किचन वेस्ट वा स्वयंपाकघरातील कचरा तयार होते- भाज्यांची हिरवी देठं, फळांची सालं, टरफलं इत्यादी. आणि खरकटे, शिजलेले पदार्थ.

धान्याच्या कोठ्या वा रबरी टायरचा वापर

गच्चीवर बाग फुलवण्यासाठी आपण अक्षरश मिळेल त्या साधनांचा वापर करून घेणार आहोत. तेलाचे डबे किंवा जुन्या ड्रमप्रमाणे लोखंडी संपुटे, जी पूर्वी रॉकेल वाटपासाठी शिधावाटप केंद्रांवर दिसून यायची. या संपुटासाठी उत्तम प्रकारचा जाड व गंजरोधक पत्रा वापरलेला असतो. या संपुटात भाजीपाला विशेषत वेलवर्गीय व फळझाडांची लागवड करता येते. या संपुटांना जमिनीच्या पृष्ठभागापासून थोडय़ा उंचीवर, विटांवर ठेवल्यास ती खूप दिवस टिकतात. जमिनीवरच ठेवल्यास या भांडय़ांचा तळ पाणी लागल्याने लवकर खराब होतो. अर्थात यांनाही पाण्याचा निचरा होण्यासाठी तळाजवळ भोकं पाडण्याची गरज आहेच.

या लोखंडी भांडय़ाप्रमाणे धान्य साठवण्यासाठीच्या कोठय़ाही झाडं लावायला उत्तम ठरू शकतात. यात आपण फळझाडांची लागवड करू शकतो. या कोठय़ांची खोली बऱ्यापकी असते. म्हणूनच यात रिपॉटिंग करणे तसे अवघड असते. मात्र गंजू नये म्हणून यांना आतून ऑइलपेंट देऊ नये. झाडांच्या आरोग्याला ते घातक ठरते.

आहे पावसाळा तरीही...

पावसाळा हा खरे म्हणजे वनस्पतींच्या वाढीसाठी उपयुक्त असतो. वातावरणात असणारी ७० टक्क्यांपेक्षा जास्त आद्र्रता, योग्य प्रकारे पडणारा पाऊस आणि त्यामुळे मिळणारे पाणी या दोन्हींमुळे वनस्पती चांगल्या प्रकारे वाढतात.

आपल्या गच्चीत, बाल्कनीत झाडे लावण्यासाठी हा योग्य हंगाम आहे. या काळात आपल्या मित्रमैत्रिणींकडून आपल्याला आवडणाऱ्या झाडांची कटिंग आणून कुंडीत लावावी. त्यासाठी हा उत्तम काळ आहे. कारण हवेतल्या दमटपणामुळे झाडांच्या कटिंगना मुळे येण्यास अनुकूल वातावरण असते. ज्या झाडांची वाढ शास्त्रीय पद्धतीने होऊ शकते, अशा झाडांची कटिंग बोटाएवढय़ा जाड फांद्यांचे तुकडे केल्यास व ते मातीत लावल्यास त्यापासून नवीन झाड तयार होण्याची ९० टक्के शक्यता असते.

हिरवा कोपरा : नववर्षांसाठी गुलाबाचा आनंद अन् संदेश

पहिला भाग इथे

फार मोठी कुलमहती असणारा गुलाब घरी आणण्याचा संकल्प आपण नवीन वर्षांच्या सुरुवातीस केला आहे. आपल्या बागेचा सदस्य होणाऱ्या या सम्राटाच्या स्वागताची शाही तयारी हवी. सहा ते आठ तास उन्हाची जागा हवी. कुंडीत लावायचा झाल्यास चांगली भारदस्त निदान एक फूटभर व्यासाची आणि तेवढीच खोल कुंडी हवी. जमिनीत लावायचा झाल्यास दीड फूट लांब, दीड फूट रुंद आणि दीड फूट खोल खड्डा हवा. गुलाबासाठी सेंद्रिय माती वापरताना त्यामध्ये कोकोपीथ आणि नीमपेंड घालून कुंडी किंवा खड्डा भरून ठेवावा. आपल्या आवडीच्या रंगाचा हायब्रीड हीज वा फ्लोरिबंडा गुलाबाचे रोप आणता येईल. नामांकित रोपवाटिकेतूनच रोपं आणावीत. रोपं आणल्यावर आठ-दहा दिवस जेथे रोप लावायचे त्या जागी ठेवून पाणी घालावे. रोपास नवीन जागेची सवय झाली की रोपाची पिशवी अलगद कापावी. मुळातली घट्ट माती मोकळी करावी आणि शक्यतो सायंकाळी रोपाची लागवड करावी. रोप लावल्यावर त्यास पाणी द्यावे.

गच्चीवरची बाग : उपलब्ध नैसर्गिक साधनसंपत्ती

फुलांची, फळझाडांची, भाजीपाल्याची बाग फुलवायची म्हणजे बागेसाठी प्रामुख्याने लाल माती, कोकोपीट, गांडूळ व इतर खते, तयार रोपे, बी- बियाणे आणणे, याशिवाय पर्याय नाही, असे आपण मानतो. पण यांना खूप सारे पर्याय आहेत व ते सहज साध्य आहेत.

हिरवा कोपरा : फुलांचा सम्राट गुलाब

भाग दुसरा इथे

‘भाग्यवान मी या भुवनी असे’ कुणा झाडास वाटत असेल तर ते आहे फुलांचा अनभिषिक्त सम्राट गुलाबाचे झाड. गुलाबी थंडी आवडणारा, हिमालयासारख्या पर्वतरांगामधील जंगलात अधिवास असलेला गुलाब शेकडो वर्षांपासून माणसाच्या मनावर अधिराज्य करू लागला. कारण त्याचे अनाघ्रात सौंदर्य अन् मोहक सुगंध. या सौंदर्याने माणसाच्या सृजनशक्तीला जणू आव्हान दिले अन् अनेक निसर्गप्रेमी वनस्पतितज्ज्ञ, शास्ज्ञत्र, संशोधकांनी या झाडातील विविध गुण हेरले. त्यातून चांगल्या गुणांचा संकर करून अधिकाधिक गुणांच्या नव्या जाती निर्माण केल्या. गुलाबाची महती फार मोठी असल्यामुळे त्याचा कुलवृत्तान्त जाणून घेतल्याशिवाय आपण त्याच्या लागवडीकडे वळणे योग्य नाही.

परसातील बाग

वाढत्या जनसंख्येला राहायला उंच इमारतींशिवाय पर्याय नाही. पण, मग शहरात भाजीपाला पिकविता येणारच नाही का? याचे उत्तर क्युबा या देशाने शोधले आहे. क्युबाकडे साखर वगळता काहीच नव्हते म्हणून हा देश आयातीवर पूर्णपणे अवलंबून होता. १९९२ साली अमेरिकेने निर्बंध घातले. अशा वेळी देशाची स्थिती पूर्णपणे ढासळायला हवी होती. पण,त्यांनी यातून मार्ग काढला. खरं तर शहरी शेतीत क्रांती घडवली. हवाना शहरात उपलब्ध असलेली प्रत्येक जागा, जमिनीचा तुकडा, गच्ची, बाल्कनी, खिडकी, जिकडेतिकडे शेतीच शेती. जिथे जे शक्य असेल ते, कुठे धान्य, कुठे फळे तर कुठे भाज्या! काही ठिकाणी वैयक्तिक तर काही ठिकाणी सामाजिक. एवढी खाद्यपदार्थांची निर्मिती व्हायला लागली की अमेरिकेची गरजच भासली नाही. क्युबाचे बघून व्हेनेझुएला, पेरू या देशांतही अशा प्रकारची शेती सुरू झाली. भारतातही डॉ. जोशींनी मुंबईत तर राठीबाई नी यशस्वीपणे शहरी शेतीचा पाया घातला. आपल्याकडेदेखील आता शहरी शेती करण्याची गरज भासणार आहे.

हिरवा कोपरा : धातूंची खाण पिकलं पान!

पौष, माघ, फाल्गुन हे महिने झाडांचा पर्णहीन होण्याचा काळ. ठिकठिकाणची काटेसावरीची झाडे सारा पर्णसाज उतरवून बसली आहेत. जंगली बदाम, शिरीष हळूहळू पाने गाळीत आहेत. माझ्या घरासमोरचा महागुनीचा वृक्ष प्रतिवर्षी २६ फेब्रुवारीस पाने गाळायला सुरुवात करतो. वाऱ्यावर लहरत दोन दिवसांत पूर्ण पर्णसंभार खाली उतरतो अन् जमिनीवर पिवळट पानांचा मऊ मुलायम गालिचा पसरतो. मंद झुळकेसरशी भिरभिरत खाली पडणारी पोक्त पानं पाहिली की मन विरक्त होतं. या पानांचं कौतुकही वाटतं. आयुष्यभर झाडासाठी अन्न बनवायचं, खोड, मुळं, फुलं, फळं सगळय़ांचं पोषण करायचं, अन्न साठवायचं, चयापचयासाठी मदत करायची अन् ऋतुचक्र सांभाळत अलगद विलग व्हायचं. जे जवळ होतं तेही मातृवक्षालाच अर्पण करायचं. पौष, माघ, फाल्गुनातलं हे सौंदर्य बाहेरून रूक्ष, पण अंतरी ओलावा जपणारं. झाडांची अंत:प्रेरणा वाखाणण्यासारखीच. मातीतून, अचेतनातून ऊर्जा घेऊन सचेतन रूपाने प्रगटणे ही वनस्पतींची किमया. जमिनीतील अदम्य जीवनस्रोत प्राशन करून झाडांना कोवळे कोंब फुटतात. लवलवणारी पोपटी, तांब्रवर्णी पालवी पाहून मन प्रसन्न होते.

हिरवा कोपरा : सूर्यकिरणांची सुगी

उत्तरायणात कणाकणाने दिनमान वाढेल. सूर्याकडून जास्त ऊर्जा (इन्सोलेशन) मिळत जाईल. या ऊर्जेचे शाश्वत व्यवस्थापन करण्यासाठी ही ऊर्जा अन्न साखळीत कशी प्रवेश करेल याचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. झाडे सूर्यप्रकाशाच्या साहाय्याने पानातील क्लोरोफिल, जमिनीतील पोषक पाणी वापरून स्वतसाठी अन्न बनवतात. अतिशय कौशल्याने हा तिहेरी गोफ गुंफून झाडे स्टार्च, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, आम्ले आणि इतर अनेक रसायनांची निर्मिती करतात. हे सगळे विस्मयकारक व आपल्यासाठी उपकारक आहे. या निर्मितीमध्येच ऊर्जा चक्र जपले जाते. शिषिरात म्हातारी पानं गळतात व वसंतात नवपालवीचे धुमारे येतात. पानांमध्ये म्हातारी पानं व कोवळी पानं कमी सूर्यऊर्जा वापरतात. तर, तरुण पाने जोमाने सूर्यऊर्जा वापरतात. त्यामुळेच ग्रीष्मापर्यंत ही पाने सज्ज होतात ती सौरऊर्जेचे व्यवस्थापन करायला आणि आपल्याला थंड, शीतल सावली द्यायला.

हिरवा कोपरा: टोमॅटो, मिरची, वांगी कुंडीतच फुलवा

बाल्कनीमध्ये सहा ते आठ तास ऊन असेल तर आडव्या क्रेटमध्ये मध्यम आकाराच्या कुंडीत वांगी, टोमॅटो, मिरची सहज लावता येतात. पाल्यापाचोळय़ापासून तुम्ही केलेली सेंद्रिय माती तयार असली तर ती वापरावी, नाहीतर आता अनेक गृहनिर्माण संस्था ओल्या कचऱ्यापासून माती बनवतात व विकतात. ती माती विकत आणू शकता. दोन घमेली माती, अर्धे घमेले कोकोपीथ, पाव किलो नीमपेंड एकत्र करून कुंडी भरून घ्यावी.

भाजीपाल्याच्या रोपांसाठी शहराबाहेरच्या नर्सरीला भेट द्यावी लागेल. शेतकऱ्यांसाठीच्या या नर्सरीमध्ये सर्व भाज्यांची रोपे मिळतात. काळय़ा प्लास्टिक ट्रेमध्ये घालून रोपे देतात. मित्रमैत्रिणींचा गट करून एकदम तीस-चाळीस रोपे आणून वाटून घेता येतात. प्रत्येक भाजीची आठ-दहा रोपे घ्यावीत, जेणेकरून एखादे जगले नाही तरी चार-पाच रोपे राहतात.

गृहवाटिका : गुलाब फुलेना

आकर्षक रंग आणि सुंदर मोठ फुल असलेलं गुलाबाचं झाड नर्सरीतून घरी आणल्यावर पहिल्यांदा २-३ फुले येतात आणि नंतर फुले येईनाशी होतात, हा अनुभव बरेच जणांचा आहे.

गुलाबाच्या फुलांचे आपण सर्वसाधारण ३ विभाग करूया.

गृहवाटिका : कुंडीतील झाडांची छाटणी

कुंडीतील झाड वाढल्यानंतर, फुलं यायला लागल्यानंतर निगा राखण्यातला महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे झाडांची छाटणी. झाडांच्या छाटणीमागे दोन-तीन प्रमुख कारणे असतात. एक-वाळलेला झाडाचा भाग काढून टाकण्यासाठी झाड छाटावं लागतं.

दोन- झाडांना छान आकार देण्यासाठी झाड छाटावं लागतं. मोठय़ा बागांमध्ये झाडांना छान छान आकार दिलेले आढळून येतात. आपल्या गृहवाटिकेतसुद्धा एखादे कुंडीतील झाड छान आकार दिलेले असावे. त्यासाठी लहान पाने असलेली झाडं वापरावीत. उदा. डय़ुरांडा. मिनिएचर तगर, मिनिएचर अेक्झोरा, इ. तसेच कुंडीचा आकार आणि झाडांचा आकार एकमेकांना साजेसा असावा. थोडक्यात छान आकार देण्यासाठी किंवा आकार मर्यादित ठेवण्यासाठी झाडांची छाटणी आवश्यक आहे.

गृहवाटिका : घरच्या घरी कंपोस्ट खत

आपल्या गृहवाटिकेसाठी आतापर्यंत आपण झाडासाठी घरातली योग्य जागा कुठली, कुंडी कशी असावी, माती कोणती वापरायची, झाड कसं लावायचं अर्थात कुंडी कशी भरायची , पाणी कसं आणि केव्हा घालायचं, कोणती साधने लागणार इत्यादी गोष्टी समजून घेतल्या. कुंडीतल्या मातीची क्वालिटी वाढवण्यासाठी कम्पोस्टोपयोगी पदार्थ’ उदा. फळे, भाज्या यांच्या साली, डेखं , बिया, खराब निघालेली भाजी, तसेच निर्माल्य म्हणजे सुकलेली फुले, पाने, इत्यादी कसे वापरायचे हेही समजून घेतलं.

सर्व कुंडय़ांमध्ये कम्पोस्टोपयोगी पदार्थ घालूनसुद्धा जर घरात कम्पोस्टोपयोगी पदार्थ उरत असतील तर कंपोस्ट तयार करण्यासाठी वेगळी कुंडी करावी. या कुंडीला आपण खतकुंडी म्हणूया !

माती आणि सूर्यप्रकाश

कुंडीत झाड लावताना आणि त्याची निगा राखताना पुढील ४ गोष्टींचा प्रामुख्याने विचार करावा लागतो. कुंडी, कुंडी ठेवण्याच्या जागी उपलब्ध असलेला सूर्यप्रकाश, माती आणि पाणी. गेल्या लेखात दिल्याप्रमाणे योग्य कुंडीची निवड केल्यानंतर झाड लावण्यासाठी पुढची गरज म्हणजे माती.

झाडाला माती जितकी चांगली मिळेल तितके ते सुदृढ राहील. झाड सुदृढ असलं की त्याची रोगप्रतिकारक शक्तीही चांगली राहते आणि त्यावर रोग, किडी यांचा प्रादुर्भाव कमी होतो. त्यासाठी उपलब्ध असलेल्या मातीमध्ये १:१ (एकास एक ) या प्रमाणात कंपोस्ट मिसळावे. हे मिश्रण झाड लावण्यास वापरावे. पालापाचोळा, फुले, भाज्या किंवा फळे यांचा टाकाऊ भाग इत्यादी पदार्थ कुजल्यानंतर तयार होणारी माती म्हणजे कंपोस्ट. गृहवाटिकेत घरच्या घरी कंपोस्ट कसं तयार करायचं हे आपण पुढच्या लेखांमध्ये बघणार आहोत. शेणखत वापरायचं असल्यास माती आणि कंपोस्ट या मिश्रणाच्या एक अष्टमांश, इतकंच शेणखत त्यात मिसळावं. शेणखत जास्त झाल्यास, तयार होणाऱ्या उष्णतेमुळे झाडं मरण्याची शक्यता असते.

निसर्गाची माया

पुण्यातील मध्यवर्ती भागातील इमारतीच्या पाचव्या मजल्यावर सुनील-प्रिया भिडे या दाम्पत्याने हिरवीगार बाग फुलवली आहे. गेल्या वर्षी केळीच्या एका घडाला ८८ केळी लागली आणि भोपळ्याच्या नाजूकशा वेलीला ५० भोपळे लगडले. आवळा घेऊन कोहळा देणारी ही निसर्गाची माया त्यांनी आपल्याबरोबरच परिसरातील लोकांमध्येही मुरवली आहे, या दाम्पत्यांविषयी..

बियाणं व बीज प्रक्रिया

फळभाजी किंवा पालेभाजीची लागवड करताना बियाणं शक्यतो गावरान वापरावं. गावरान बियाणांना उत्पादन कमी असतं, हा भ्रम आहे. उत्तम माती, खतं मिळाली तर विश्वास बसणार नाही एवढं उत्पादन ते देतं. गावरान बियाणं हे सबुरीनं गोळा करावं लागतं, त्याचं जतन, संवर्धन करावं लागतं. गावरान बियाणं नसेल तर संकरित बियाणं हे छोटय़ा प्रमाणातही मिळतं. पण ते एकदा फोडलं की ते संपूर्ण वापरून घ्यावं.

गच्चीवरची बाग- भाजीपाला फुलवताना

भाजीपाल्याची लागवड करावयाची असल्यास त्यास चार ते सहा इंच खोली पुरेशी होते. पालक, मेथी, कोथिंबीर, शेपू अशा पालेभाज्यांची लागवड करताना बियाणे किंवा देठाची लागवड केली तरी चालते. एकदा बियाणे अंकुरले व त्यांना पाने फुटली की ती कापून घ्यावीत. खोडे तसेच जमिनीत ठेवावीत. पुन्हा वीस ते पंचवीस दिवसांत त्यास नवीन फुटवा येतो व आपल्याला भाजी मिळते.

कमी जागेतील लागवड

आपण आपल्या बागेत फुलांच्या झाडांसोबत भाजीपाला ही कसा पिकवू शकतो हे पाहणार आहोत. शहरात उपलब्ध जागेत बाग फुलवायची म्हणजे जागेची मोठी अडचण असते. कमीत कमी जागेचा अधिकाधिक उपयोग करून घेणं त्यासाठी बागेची मांडणी करणं, तसेच रोपांची कमी जागेत अधिकाधिक लागवड करणं याविषयीची कल्पकता आपणास स्वत: विकसित करावी लागते. ती सरावाने विकसित होत जाते.

गच्चीवरची बाग : कुंडीचे पुनर्भरण करताना

कुंडीतील भरण-पोषण हे खाली खाली बसत जाते, त्यामुळे त्याचे पुनर्भरण ठरावीक दिवसांनी करणे गरजचे असते. कुंडी, बादली, ड्रम याचे पुनर्भरण करताना कुंडी भरण्याचीच भरण-पोषण पद्धत वापरावी.

पूर्वीचे कुंडीतील रोप किंवा छोटे झाड हे अलगद आजूबाजूची माती काढून काढावे, जास्तीची मुळे धारधार व स्वच्छ कैचीने कापून टाकावीत. पूर्वीची कुंडी रिकामी करण्यासाठी कुंडीचे २-३ दिवस पाणी तोडावे. प्लॅस्टिक कुंडी असल्यास त्यास चारही बाजूंची चेप द्यावा किंवा हाताने थोपटावी.

गच्चीवरची बाग : भाताचे गवत, पालापाचोळा

नैसर्गिक संसाधने गच्चीवरची बाग फुलवण्यात मोलाची भूमिका बजावतात. भाताचे गवत हे त्यापैकीच एक.

आंब्याच्या पेटीत किंवा चिनी मातीच्या कुंडय़ा/शोभेच्या वस्तू वगैरेंच्या खोक्यांमध्ये हे गवत सहज पाहायला मिळते. भाताचे गवत खत म्हणून खूपच उत्तम असते. हे गवत भिजल्यावर त्याचे झपाटय़ाने खत तयार होते. यातून झाडांच्या पाढंऱ्या मुळांना उच्च प्रतीचे खत मिळाल्यामुळे कुंडीतील झाडांची वाढ झपाटय़ाने होते.

भाताच्या गवताचे बारीक तुकडे करून किंवा आहे तसेही ते कुंडीच्या तळाकडून चौथ्या थरात वापरावे. हे झाडांच्या वरील भागात आच्छादन म्हणूनही वापरता येते. कोरडय़ा स्थितीत हे गवत दीर्घकाळ संग्रही ठेवता येते. रिपॉटिंग करण्यासाठी याचा अवश्य वापर करावा. भाताचे गवत कुंडीत पर्यायी थर म्हणूनही वापरता येते.

गच्चीवरची बाग : उसाचे चिपाड आणि वाळलेल्या फांद्या

मातीबरोबर कुठल्या नैसर्गिक बाबींचा वापर आपण गच्चीवर बाग फुलवण्यासाठी करू शकतो, याविषयी आपण माहिती घेत आहोत. नारळाच्या शेंडय़ांप्रमाणेच उसाचे चिपाड हेही नैसर्गिकपणे उत्तम बाग फुलवण्याचे साधन ठरू शकते. रसवंतीगृहाबाहेर मुबलक प्रमाणात उसाचे चिपाड आढळून येते. मात्र उसाचे चिपाड हे वाळलेल्या स्वरूपातच वापरावे. ओले वापरू नयेत. त्यात अळ्या तयार होण्याचा संभव असतो. सुकलेले उसाचे चिपाड हे दीर्घकाळ संग्रही ठेवता येते. छोटय़ा कुंडय़ांमध्ये वापरावयाचे असल्याने त्याचे बारीक काप किंवा भुगा तयार करून घ्यावा. वाळलेल्या चिपाडाचा हातानेही भुगा होतो.

गच्चीवरची बाग : नैसर्गिक संसाधनांचा वापर

घराच्या गच्चीत/ बाल्कनीत बाग-बगीचा फुलवताना बाजारातील तयार खत व माती यांच्यासह, सहजतेने उपलब्ध होणाऱ्या नैसर्गिक संसाधनांचा जास्तीत जास्त उपयोग करणं गरजेचं आहे. नैसर्गिक संसाधनं म्हणजे ‘किचन वेस्ट’ जसं की हिरवा कचरा, खरकटं अन्न, खरकटं पाणी इत्यादी. तसंच झाडांच्या वाळलेल्या काडय़ा, सुकलेला पालापाचोळा, सुक्या नारळाच्या शेंडय़ा, सुकवलेले उसाचे चिपाट.. देशी गाईचं सुकं किंवा ओलं शेण. हे सारे घटक मातीचं पोषण वाढवतात.

याचबरोबर पायवाटेतली रानातली किंवा वडाच्या झाडाखालची काळी तसंच लाल माती घरच्या झाडांसाठी अत्यंत उपयुक्त असते. भाताचं तूस, गवत हेदेखील उत्तम प्रकारच्या खताचा स्रोत आहे. बागेसाठी भरमसाट माती वापरणं किंवा मातीच न वापरणं या दोन टोकांपेक्षा योग्य प्रमाणात माती वापरणं हा पर्याय बागेसाठी सुवर्णमध्य साधणारा आहे.

गच्चीवरची बाग : लोखंडी जाळी, किचन ट्रे इत्यादी

उपयुक्त भाजीपाला पिकवण्याबरोबर घरात आल्यावर विसाव्याचे ठिकाण म्हणून गच्चीवरची बाग सजवता आली तर दुग्धशर्करायोगच!

गच्ची वा बाल्कनीमध्ये मर्यादित जागेचा जा