बहुगुणी शेवगा

शेवग्याच्या गोड शेंगांची चव आपल्या सर्वांना माहितच आहे. Moringa oleifera असं शास्त्रीय नाव असलेला हा शेवगा मॉरिंगेशिए कुळामधील मॉरिंगा ह्या प्रजातीमध्ये सर्वात मोठ्या प्रमाणावर आढळणारी वनस्पती म्हणून ओळखला जातो. त्याच प्रजातीमधील बहावा हा ह्या शेवग्याचा भाऊ. ढोलावर नाद काढणाऱ्या टिपरीसारख्या लांबलचक आकारामुळेच सर्वसाधारण इंग्रजीमध्ये शेवग्याच्या शेंगांना म्हणतात Drumstick (ड्रमस्टिक) आणि झाडाला म्हणतात, Drumstick Tree (ड्रमस्टिक ट्री). किती सोपं ना!

नैसर्गिक आरोग्य गुटी!

पावसाळ्याच्या दिवसांत बाजारात फेरफटका मारल्यास आपल्याला विविध रंगांच्या, प्रकारच्या रानभाज्या पाहायला मिळतात. डोंगरउतारावर, नदी किना-यावर, ओढा-विहीर तसंच नदीपरिसरांत, रानवाटांवर, कधी कधी शेताच्या बांधावर तर कधी घरामागच्या परसात या भाज्या आपसुकच उगवतात, तेही रासायनिक खतं, कीटकनाशकं यांच्या वापराशिवाय. आजच्या ‘फास्टफूड-जंकफूड’ खाणाऱ्यांचं प्रमाण दिवसागणिक वाढणा-या जमान्यात ‘पौष्टिक खा, निरोगी राहा’असं वारंवार सांगितलं जातं. अशा वेळी या रानभाज्या प्रत्येकासाठी ‘हेल्थ टॉनिक’च ठरत आहेत.

पावसाळ्यात धरती हिरव्या रंगाने उजळून जाते’ किंवा ‘पावसातला धरतीचा हिरवा रंग पाहून जणू ती हिरवाकंच शालूच नेसली आहे, असं वाटतं’ यांसारख्या उपमा आजपर्यंत अनेकदा निबंध, ललित निबंध, गोष्टी, व्याख्यानं, कविता यांतून अनेकदा कानावर पडल्या असतीलच; पण एका अर्थी पाऊस आणि हिरवा रंग यांचं नातं सांगणा-या लालित्यपूर्ण उपमा तंतोतंत ख-या आहेत. पावसाळय़ात निसर्गाची विविध रूपं आपल्याला पाहायला मिळतात. या रूपांपैकीच एक म्हणजे हिरव्या रंगाच्या विविध छटा असणा-या रानभाज्या. (क्वचितच एखाद् दुसरी भाजी लाल, शेंदरी नाही तर तपकिरी रंगाची असते) .

या रानभाज्यांचं वैशिष्टयं म्हणजे त्या रासायनिक खतं, कीटकनाशकं यांच्या वापराशिवाय आपोआप उगवतात. त्यामुळे त्या भाज्यांमधील पौष्टिक गुणधर्मात दुपटीने वाढ होते. परिणामी या रानभाज्या विविध आजारांवर, विकारांवर गुणकारी ठरतात. या पावसाच्या दिवसात पोकळा, केनी, मायाळू, मोहाची फुलं, राजगिरा, आपटयाच्या पानांसारखी पण मऊ लुसलुशीत कोरलाची पानं, गवताप्रमाणे दिसणारी फोडशी, चिंचेच्या पानांप्रमाणे दिसणारा कोवळय़ा पानांचा खुरासन, तेलपट, शेवळी, रानटी माठ, लोत, तोरणा, कोरळ, नारणवेल, घालवेल, धोरता, कुंडा, दिंडा, रानटोण, पेंढरा, मांड, रानमाठ, काटेमाठ, हिरवामाठ यांसारख्या भाज्या भरपूर प्रमाणात खाण्याचा हा महत्त्वाचा ऋतू आहे.

या भाज्यांचं आणखी एक वैशिष्टय़ म्हणजे त्या रासायनिक खतविरहित असल्यामुळे उपवासालाही खाता येतात. मांसाहारी मंडळी या भाज्यांमध्ये ओली किंवा सुकी कोळंबी, तिसरे, सुके बोंबील टाकूनही या भाज्या बनवतात. रानभाज्यांमध्ये असणा-या तंतुमय (फायबर) घटकांमुळे पावसात मंदावलेली पचनक्रिया अधिक गतिमान होते.

‘हेल्थ टॉनिक’ किंवा ‘आरोग्यासाठी गुटी’ ठरलेल्या अशा महत्त्वाच्या रानभाज्यांची ही ओळख:

‘ऑरगॅनिक’ रानभाज्या

पावसाच्या एक-दोन जोरदार सरी पडून गेल्या की गावागावांमधले रस्त्याबाजूचे भाग, नदीकाठ, डोंगरउतार हिरवेगार होतात. ही हिरवाई शिवारा-खाचरांमध्येही पेरण्यासाठी सगळे हात कामाला लागतात. शेतीच्या मशागतीच्या कामांच्या या लगबगीच्या दरम्यानच, कोणतीही मशागत-मेहनत न करता आपोआप उगवलेला हिरवा रानमेवाही असतो. टाकळा, फोडशी, शेवळं, करटुली, कुरडू, भारंग, नालेभाजी, रानातलं अळू, गावठी सुरण, वेगवेगळे कंद आदी विविध प्रकारच्या भाज्या पावसाबरोबर जमिनीतून उगवून येतात आणि स्थानिक गावकऱ्यांच्या, आणि अपवादाने का होईना पण मुंबईकरांच्याही ताटात दिसू लागतात.

हा छंद जीवाला लावी पिसे

बागकामाची आवड मला लहानपणीच निर्माण झाली. कळायला लागल्यापासून घरात एकही रोपटं नाही असं आठवतच नाही. बागकामाची आवड मला माझ्या आई-वडिलांमुळेच निर्माण झाली. तुळस तर आपल्या दारी असतेच पण मला सर्वात जास्त आठवते ती, बटण शेवंती!

मी अगदीच लहान म्हणजे अडीच-तीन वर्षांची असताना माझ्या बाबांनी बटण शेवती लावली होती. आंब्याच्या लाकडी पेटीत, हिरव्या मखमलीवर पिवळे ठिपके दिल्यासारखी वाटणारी बटण शेवंती, तो पिवळाधमक रंग आणि सुंगध मला अजूनही स्मरणात आहे.