राज्यीय प्राणी, पक्षी व कीटक

वृक्ष, फुलं, पक्षी,प्राण्यांच्या देशा - भाग १ इथे

जारुळासारख्याच शेकडो स्थनिक झाडाझाडोऱ्याने भरलेल्या जंगलात नांदणारा महाराष्ट्राचा राज्यीय प्राणी म्हणजे शेकरू! खार म्हटली की पिटुकली, गोंडस झुपकेदार शेपूट उडवत तुरुतुरु पळणारा प्राणी आपल्या नजरेसमोर येतो. पण शेकरू मात्र खारीच्या या वर्णनाच्या अगदी उलट आहे असं म्हणता येईल. शेपटीसकट साधारण तीन ते साडेतीन फूट लांबीची ही खार महाराष्ट्राचा राज्य प्राणी आहे. पश्चिम घाटांची रांग, सदाबहार किंवा ओल्या पानझडी अरण्यात, पूर्व हिमालयाच्या तळटेकडय़ा, तसेच मध्य भारताच्या काही भागांतच ही खार दिसून येते. ज्या अरण्यांमध्ये मुबलक फळझाडे असतात अशा ठिकाणी हिचं वास्तव्य असतं. ‘इंडियन जायंट स्क्विरल’ म्हणून ओळखलं जाणारं शेकरू अगदी उंचच उंच झाडांच्या शेंडय़ांवर राहणं पसंत करतं. शक्यतो झाडावरून जमिनीवर येण्याचं हे टाळतं. या टाळाटाळीसाठी एका झाडावरून दुसऱ्या झाडाकडे उडय़ा मारत जाण्याच्या यांच्या सवयीने लोक शेकरालाच ‘उडती खार’ समजतात. पण उडत्या खारींप्रमाणे यांच्या पायाला पडदे नसतात. शेकराच्या या उडय़ा अगदी पंधरा-वीस फूट लांब असतात. शेकरू उडी मारतं आणि आपण समजतो की शेकरू उडतंय. या लांबलांब उडय़ा मारताना शेकराला त्याच्या लांब पायांचा आणि तोल सांभाळायला दीड-दोन फूट लांब झुपकेदार शेपूट उपयोगी ठरते. राखाडी, काळसर रंगाचं शरीर असलेलं शेकरू तसं पाहायला गेलं तर मस्त गब्दुल असतं. पोटाकडे फिक्कट रंग आणि त्याच रंगाची शेपटी असलेलं, सकाळ-संध्याकाळच्या सुमारास अगदी उत्साहाने उडय़ा मारणारं शेकरू, दुपारी मस्तपकी विश्रांती घेतं. विश्रांती म्हणजे, पोटोबा फांदीवर टेकवायचा आणि हातपाय व शेपूट फांदीवरून खाली सल सोडून चक्क झोपायचं! आहे ना मजेशीर सवय?

शेकरांची गंमत म्हणजे एकच घर बांधून स्वस्थ न बसता जवळपासच्या झाडांवर ते सहा-सात घरटी बांधून ठेवतात. आलटूनपालटून त्यातले एकेक घरटे दुपारच्या आणि रात्री झोपण्यासाठी, पिल्लांना मोठं करण्यासाठी वापरतात. कधी कधी मांजरासारखंच ते आपल्या पिल्लांना एका झाडावरून दुसऱ्या झाडावर हलवतात. ही घरटी आकाराने मोठी असली तरीही उंच अशा झाडावर अगदी बारीक फांद्यांवर बांधलेली असतात म्हणूनच सुरक्षित असतात. फळझाडे असलेल्या जंगलांमध्ये यांचं वास्तव्य असतं. रानआंबे, जांभळं आणि तसलीच इतर रानफळं हे शेकराचं मुख्य खाणं आहे. आपल्याला जरासुद्धा धोका आहे असं वाटल्यास ती चटकन गर्द पानांमागे लपून बसतात किंवा लांब उडय़ा मारत निघून जातात. पुण्याजवळचे भिमाशंकर अभयारण्य या शेकरांसाठी प्रसिद्ध आहे.


शेकरासारखंच, गर्द झाडांमध्ये अगदी मुरून राहणारं हरियल ऊर्फ यलो फूटेड ग्रीन पिजन राज्यपक्षी म्हणून ओळखलं जातं. बोलीभाषेत हिरवं कबुतर असा सर्रास उल्लेखला जाणारा हा कोलंबिडी कुटुंब सदस्य गर्द हिरवाईत नांदणारा. कायम थव्यांमध्ये राहणारा हरियल उंबरांच्या झाडांवर बसून उंबरांवर ताव मारताना दिसून येतो. ही हरियल मंडळी रामाच्या पारी उन्हं वाढायच्या आधी गर्द जंगलातल्या झाडांच्या शेंडय़ांवर बसून उन्हं शेकतात. सोनेरी पिवळ्या उन्हात शेकत बसलेली, पिवळट रंगातल्या हिरवट झाकेची, पिवळ्या पायाची हरियल फार सावध असतात. शक्यतो जोडीने राहणारे हे पक्षी त्यांच्या टपोऱ्या लाल डोळ्यांमुळे लक्षवेधी दिसतात. गर्द रानव्यात, सहज चकवा देणारे हे पक्षी शोधून पाहणं म्हणजे निव्वळ अहाहा! ही शेकरं असो किंवा हरियल, यांना फलाहार प्रिय असल्याचं दिसून येतं. अंजन कांचन करवंदांच्या देशा असं वर्णन झालेल्या महाराष्ट्राचं राज्य झाड एक फळझाडच आहे. म्यॅग्निफेरा इंडिका, अर्थात आंब्याचं झाड!


गेल्या वर्षी महाराष्ट्राने देशात एकाबाबतीत अव्वल नंबर पटकावला. राज्यीय पक्षी, प्राणी, फुलं आणि झाडापाठो पाठ महाराष्ट्राचं राज्य फुलपाखरू म्हणून ब्लू मरमॉन फुलपाखराची अधिकृत घोषणा केली गेली. महाराष्ट्र हे देशातलं पहिलं राज्य झालं ज्याचं स्वतचं राज्य फुलपाखरू आहे.

भारतात जवळजवळ दीड हजार जातींची फुलपाखरं आढळतात. महाराष्ट्राबद्दलच बोलायचं झालं तर जवळजवळ २२५ प्रकारची फुलपाखरं आढळतात. भारतात आढळणाऱ्या फुलपाखरांपकी १५ टक्के फुलपाखरं महाराष्ट्रात आढळतात. देशात आढळणारं सदर्न बर्डिवग या सर्वात मोठय़ा फुलपाखरानंतर दुसऱ्या क्रमांकाचं मोठं फुलपाखरू म्हणून ओळखलं जाणारं ब्लू मरमॉन हे फुलपाखरू ‘स्वालोटेल’ प्रकारात गणलं जातं. फुलपाखरांबद्दल जास्त महिती नसणाऱ्या व्यक्तीला ‘स्वालोटेल म्हणजे काय?’ असा प्रश्न सहज पडू शकतो.

‘स्वालोटेल’ प्रकारात गणल्या जाणाऱ्या फुलपाखरांच्या पाठीमागच्या पंखांना शेपटीसारखा अवयव असतो म्हणूनच यांचं ‘स्वालोटेल’ असं नामकरण झालंय. बहुतांश पॅपिलिऑस फुलपाखरं या गटात मोडतात.

ब्लू मरमॉन फुलपाखराचं शास्त्रीय नाव आहे पॅपिलिओ पॉलिमेस्टोर. साधारण सव्वाशे ते दीडशे मिमी पंखविस्तार असलेलं हे फुलपाखरू भारताच्या पूर्वेकडच्या राज्यांमध्ये तर आढळतंच शिवाय पश्चिम घाटाच्या जंगलांमध्ये आढळतं. महाराष्ट्रात अनेक ठिकाणी दिसणारं हे फुलपाखरू त्याच्या पाठीवर असणाऱ्या फिक्कट चमकदार निळ्या रंगामुळे चटकन नजरेत भरतं. ब्लू मरमॉन फुलपाखरात नर व मादी सहज वेगवेगळे ओळखू येतात. नर फुलपाखराच्या वरच्या दोन पंखांवरचा गर्द वेल्वेटी रंग ठळक असतो. याच्या वरच्या पंखांचा आकारही मादीपेक्षा वेगळा दिसून येतो. यांच्या वरच्या पंखांवर दोन लाल ठिपकेही दिसून येतात. (क्वचितच असे ठिपके नसतातही.) या ब्लू मरमॉनचे मागचे दोन पंख जरासे लहान असतात. याच पंखांवरचा फिक्कट रंग याच्याकडे लगेच नजर आकर्षून घेतो. अर्थात प्रदेशानुसार याच्या रंगांच्या छटांमध्ये थोडाबहुत फरक पडतो.


लू मरमॉन फुलपाखरू अतिशय चपळ व एका जागी शांत न बसणारं म्हणून ओळखलं जातं. याचं उडणं इतकं अतक्र्य पद्धतीचं असतं की याचे फोटो काढणं म्हणजे जणू कसोटीच. ब्लू मरमॉन फुलपाखरांना उन्हात उडायला आवडतं. गर्द जंगलं, मानवनिर्मित उद्यानं अशा ठिकाणी यांचा नियमित वावर दिसून येतो. वर्षभर सहज दिसणारी ब्लू मरमॉन फुलपाखरं पावसाळ्यात जास्त प्रमाणात दिसतात. यांना लिंबूवर्गातील झाडं अंडी घालण्यासाठी आवडतात असं निरीक्षणातून समोर आलं आहे. ब्लू मरमॉनचं अंड गोलसर असतं. सुरुवातीस याचा रंग हिरवट असतो व हळूहळू तो पिवळसर केशरी होत जातो. मादी साधारण सुटं एकेकच अंडं पानाच्या वर चिकटवते. या अंडय़ाच्या वर अगदी सूक्ष्म छिद्र असतं ज्यातून आत विकसित होणाऱ्या सुरवंटाला हवा मिळत राहते. या अंडय़ांमध्ये अन्नरस भरलेला असतो. ही अंडी पारदर्शक असतात आणि आतल्या सुरवंटाची वाढ सुरू झाली की त्यांचा रंग बदलून ती फिक्कट होत जातात. पूर्ण वाढ झालेल्या अंडय़ातून बाहेर येणारं सुरवंट सतत खादाडपणे पानं फस्त करत राहतात. या सुरवंटांना ना ऐकायला येत असतं ना दिसत असतं. पण झाडावर निर्माण होणारी सगळी कंपन त्यांना जाणवत असतात. ब्लू मरमॉनची सुरवंटं पहिली तर जणू लहान पक्ष्याची विष्ठा पानावर पडलीय अशीच दिसतात. कालांतराने हा पूर्ण वाढ झालेला सुरवंट खाणं थांबवुन स्वतला कोशात घालून घेऊन कुठे सुरक्षित जागी चिकटवून घेतो. साधारण १५ दिवसांत या कोशातून पूर्ण वाढीचे फुलपाखरू बाहेर येतं. हे बाहेर आलेले फुलपाखरू फक्त द्रवरूप आहार घेतं. म्हणजे फुलांमधला मधुरस, अति पक्व फळांमधला रस, वनस्पतींचा रस, प्राण्यांचे मलमूत्र, चिखलपाणी अशा ठिकाणी ही फुलपाखरं बसुन आपल्या सोंडेने दव पित असताना दिसतात. ब्लू मरमॉनचा आपल्याला होणारा उपयोग म्हणजे वेलचीच्या फलनात यांच्याकडून मदत होते.

शेकरू, हरियल किंवा फुलपाखरं ही समृद्ध वनस्पती संपत्तीचं प्रतीक समजलं जातात. यांच आणि यांच्याशी जीवसाखळीत जोडलेल्या इतर सर्व जिवांचं संरक्षण आणि त्यांच्या अधिवासाचं संवर्धन होणं जरूरी आहे. अमूल्य पश्चिम घाटाचा हिस्सा असलेल्या समृद्ध महाराष्ट्राचा आसमंत जपणं आपल्याच हातात आहे. ही प्रतीकं त्या प्रदेशातल्या संपन्न जीवसाखळीची ‘जिवंत इंडिकेटर्स’ असतात. यांच्यासाठी ही वनसंपदा जपणं म्हणजे स्वतच्या घराची जपणूक करण्यासारखंच आहे. ‘थिंक ग्लोबली, अ‍ॅॅक्ट लोकली’ म्हणताना माझ्या आसमंतासाठी ही जपणूक मी करत असेन तरच माझ्या ‘जय महाराष्ट्र’ म्हणण्याला अर्थ आहे.

स्रोत

No comments:

Post a Comment